wystąpienie do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich oraz ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym z dnia 2025-09-08.
wystąpienie do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich oraz ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym.
Opiniowana ustawa jest odpowiedzią na postulaty zgłaszane m.in. przez Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczące wpisywania do Rejestru Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym nieletnich, którzy popełnili czyn karalny przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Dotychczasowe przepisy powodowały, że wpis do Rejestru następował automatycznie, wprost z mocy prawa, bez wyraźnego rozstrzygnięcia sądu w wyroku i bez wiedzy obwinionego o dodatkowych konsekwencjach. Projekt ustawy zakłada zmianę tej praktyki. Rozstrzygnięcie w przedmiocie wpisu do Rejestru ma być odtąd zawarte w wyroku sądu, a więc będzie musiało zostać uzasadnione i podlegać kontroli instancyjnej. Jednocześnie przewidziano wyłączenie spod wpisu orzeczeń dotyczących czynów określonych w art. 200 § 1, 3 i 4 k.k. oraz art. 200a § 2 k.k., jeśli dopuściły się ich osoby poniżej 17. roku życia. Projekt obejmuje również usunięcie dotychczasowych wpisów nieletnich dotyczących tych czynów i wprowadza nową procedurę uzupełnienia wyroku o rozstrzygnięcie w przedmiocie wpisu. Ustawa ma wejść w życie po 36 miesiącach od ogłoszenia.
Rzecznik Praw Obywatelskich pozytywnie ocenił kierunek proponowanych zmian, wskazując, że odpowiadają one na wcześniejsze postulaty i służą realizacji zasady sprawiedliwości proceduralnej. RPO zauważył, że dzięki nowym regulacjom osoba skazana uzyska świadomość wszystkich konsekwencji wyroku, a sąd będzie musiał uzasadnić swoje rozstrzygnięcie w zakresie wpisu do Rejestru. Rzecznik podkreślił jednak, że projekt zawiera istotne braki. Najpoważniejsze zastrzeżenie dotyczy ograniczenia ochrony wyłącznie do osób, które popełniły czyn przed ukończeniem 17. roku życia. Zdaniem Rzecznika przepisy powinny obejmować także sprawców w wieku 17 lat, którzy formalnie wciąż są dziećmi i korzystają z dodatkowych gwarancji procesowych, takich jak obrona obligatoryjna czy podkreślenie wychowawczego celu kary. Zwrócono uwagę, że osoby w wieku 16 i 17 lat funkcjonują w tych samych środowiskach szkolnych i rówieśniczych, a konsekwencje wpisu do Rejestru mogą być dla nich wyjątkowo dotkliwe.
Rzecznik wskazał także na problemy wynikające z kolizji przepisów, zwłaszcza art. 200 § 1 k.k. i art. 197 § 4 k.k., których zakresy trudno jednoznacznie rozgraniczyć. W praktyce może to ograniczać znaczenie projektowanych zmian, gdyż sądy będą częściej sięgać po surowszą kwalifikację, nieuwzględnioną w katalogu wyłączeń.
Pozytywnie oceniono samą ideę wprowadzenia obowiązku orzekania o wpisie w wyroku, jednak krytycznie odniesiono się do nowej procedury uzupełniania wyroku w trybie posiedzenia sądu. Rzecznik podkreślił, że wpis do Rejestru nie jest czynnością techniczną, lecz rozstrzygnięciem o istotnych i długotrwałych skutkach dla osoby skazanej i osoby pokrzywdzonej. Dlatego brak orzeczenia w wyroku powinien być traktowany jako uchybienie możliwe do usunięcia jedynie w postępowaniu odwoławczym, a nie w ramach uproszczonej procedury.
Rzecznik skrytykował również długi, 36-miesięczny okres vacatio legis, wskazując, że nie znajduje on dostatecznego uzasadnienia. W jego ocenie analiza kilku tysięcy wpisów w Rejestrze nie wymaga aż trzech lat. Zbyt odległe wejście w życie ustawy osłabia jej cel, którym jest złagodzenie nadmiernych konsekwencji wobec nieletnich.
Rzecznik zwrócił również uwagę na niespójność katalogu przestępstw objętych wpisem. Obecnie wpis przewidziano m.in. za publiczne pochwalanie pedofilii, natomiast poza zakresem ustawy pozostawiono udział w przedstawieniach seksualnych z udziałem małoletniego, mimo że czyn ten ma bezpośrednie i poważniejsze skutki dla ofiar.
W związku z powyższym Rzecznik Praw Obywatelskich poparł ogólny kierunek zmian. Jednocześnie zwrócił się z postulatami: rozszerzenia ochrony także na osoby w wieku 17 lat, rezygnacji z uproszczonej procedury uzupełniania wyroków, skrócenia okresu vacatio legis oraz doprecyzowania katalogu przestępstw objętych wpisem. Rzecznik zwrócił się także z prośbą o przedstawienie stanowiska wobec zgłoszonych uwag i ostatecznego kształtu projektu ustawy.
W ocenie Sekretarza jasna jest relacja między art. 10 § 4 k.k. a projektowanym art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich. Sekretarz wyjaśnił, że sąd może orzec o wyłączeniu zamieszczenia danych 17-letniego sprawcy w Rejestrze publicznym tylko wtedy, gdy zachodzi wyjątkowy przypadek uzasadniony wyłącznie dobrem małoletniego pokrzywdzonego.
Odnosząc się do sugerowanej kolizji pomiędzy art. 197 § 4 k.k. a 200 § 1 k.k. i obawy co do trudności w rozdzieleniu zakresów art. 197 § 1 i 4 k.k. oraz art. 200 § 1 k.k., a w konsekwencji ograniczenia praktycznego znaczenia proponowanych zmian Sekretarz zauważył, że przywołane przepisy pozycjonowane pozostają na różnym poziomie generalizacji. W związku z tym zastosowanie znajduje wobec nich zasada lex specialis, jak zawsze w przypadku relacji typ podstawowy – typ zmodyfikowany.
Sekretarz Stanu za nietrafną uznał uwagę Rzecznika dotyczącą proponowanej procedury uzupełnienia wyroku o rozstrzygnięcie o wpisie do Rejestru w sprawach prowadzonych na podstawie przepisów Kodeksu postępowania karnego (projektowany art. 9a ust. 1).
Uwaga Rzecznika w zakresie nieuzasadnionego okresu vacatio legis w ocenie Sekretarza jest niezasadna. Zmiana vacatio legis w przypadku art. 3 ust. 2 projektowanej ustawy wiązałaby się z koniecznością zmiany terminu wejścia w życie również art. 1 pkt 1 lit b, który poszerza katalog czynów karalnych, w związku z popełnieniem których dane nieletniego nie będą gromadzone w Rejestrze z dostępem ograniczonym oraz art. 2 projektowanej ustawy zawierającego zmiany wynikowe w ustawie z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym, których celem jest faktyczna realizacja założeń nowelizacji tj. ograniczenie katalogu czynów karalnych, w związku z popełnieniem których dane nieletniego nie będą gromadzone w Rejestrze z dostępem ograniczonym.
Uwaga Rzecznika w zakresie niekonsekwencji co do objęcia ustawą z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich art. 200b k.k. (przy ustawowym zagrożeniu za to przestępstwo karą do 2 lat pozbawienia wolności), a wyłączeniem spod działania ustawy art. 202 § 4c k.k. (zagrożonego karą do 3 lat pozbawienia wolności) jest według Sekretarza niezrozumiała i niezasadna. Jak wskazał Sekretarz, przestępstwo z art. 200b k.k. od 13 maja 2023 r. jest zagrożone karą do 3 lat pozbawienia wolności.