zgłoszenie udziału w postępowaniu przed Ministrem Finansów i Gospodarki z odwołania Miasta od decyzji wydanej przez Wojewodę w sprawie określenia do zwrotu do budżetu państwa część dotacji celowej wraz z odsetkami, udzielonej na realizację zadania bieżącego z zakresu administracji rządowej związanego z realizacją świadczeń rodzinnych, świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z ubezpieczenia społecznego z dnia 2025-11-14.
zgłoszenie udziału w postępowaniu przed Ministrem Finansów i Gospodarki z odwołania Miasta od decyzji wydanej przez Wojewodę w sprawie określenia do zwrotu do budżetu państwa część dotacji celowej wraz z odsetkami, udzielonej na realizację zadania bieżącego z zakresu administracji rządowej związanego z realizacją świadczeń rodzinnych, świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z ubezpieczenia społecznego.
Sprawa ma swoje źródło w kontroli prawidłowości wykorzystania dotacji celowej przyznanej Miastu na 2023 r. na realizację zadań z zakresu administracji rządowej związanych z wypłatą świadczeń rodzinnych, w tym świadczeń pielęgnacyjnych dla opiekunów osób z niepełnosprawnością oraz opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe tych opiekunów. W toku kontroli Wojewoda stwierdził, że Miasto przyznało i wypłacało świadczenia pielęgnacyjne także opiekunom dorosłych osób z niepełnosprawnością, których niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18. lub 25. roku życia, i uznał, że w tej części dotacja została wykorzystana niezgodnie z przeznaczeniem, co miało uzasadniać zwrot do budżetu państwa kwoty przekraczającej 167 tys. zł wraz z odsetkami. Miasto nie zgodziło się z ustaleniami pokontrolnymi, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, w którym Trybunał stwierdził niezgodność art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych – w zakresie różnicowania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na moment powstania niepełnosprawności – z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Wojewoda, mimo wcześniejszego uchylenia swojej pierwszej decyzji przez Ministra właściwego do spraw finansów publicznych, ostatecznie ponownie określił Miastu kwotę dotacji podlegającej zwrotowi, uznając, że wypłata świadczeń pielęgnacyjnych na rzecz opiekunów dorosłych osób z niepełnosprawnością była dokonana z naruszeniem art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wywołał skutku w postaci zmiany sytuacji prawnej tych opiekunów. W konsekwencji Wojewoda przyjął, że doszło do wykorzystania dotacji niezgodnie z przeznaczeniem w rozumieniu art. 169 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych i zobowiązał Miasto do zwrotu środków oraz odsetek.
W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich taka wykładnia przepisów ustawy o finansach publicznych w związku z ustawą o świadczeniach rodzinnych jest błędna i prowadzi do nieuprawnionego obciążenia Miasta konsekwencjami finansowymi za działanie zgodne z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej oraz orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego i sądów administracyjnych. Rzecznik podkreślił, że po ogłoszeniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. zakwestionowana część normy wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, różnicująca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na moment powstania niepełnosprawności, utraciła przymiot konstytucyjności, a więc nie mogła być dłużej stosowana jako podstawa odmowy przyznania świadczenia. W ocenie Rzecznika organ administracji, rozstrzygając w latach następnych – w tym w 2023 r. – o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego, był obowiązany stosować art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych z pominięciem tego elementu, który został uznany za niezgodny z Konstytucją. Zasada powszechnej mocy wiążącej orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, wynikająca z art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w powiązaniu z zasadą państwa prawnego i legalizmu (art. 2 i art. 7 Konstytucji), obliguje organy władzy publicznej do respektowania skutków wyroków Trybunału, a nie do ich neutralizowania poprzez odwoływanie się do fragmentów uzasadnień.
Rzecznik zwrócił uwagę, że po wyroku w sprawie K 38/13 w orzecznictwie wojewódzkich sądów administracyjnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego ukształtowała się jednolita linia wykładni, zgodnie z którą przy rozstrzyganiu o świadczeniu pielęgnacyjnym na rzecz opiekunów dorosłych osób z niepełnosprawnością kryterium wieku powstania niepełnosprawności nie może funkcjonować jako przesłanka wyłączająca prawo do świadczenia. Sądy wielokrotnie podkreślały, że organ administracji jest związany sentencją wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a treści zawarte w uzasadnieniu orzeczenia nie mogą służyć do ograniczania skutków stwierdzonej niekonstytucyjności przepisu. W ocenie Rzecznika, skoro Miasto – jako realizator zadań z zakresu administracji rządowej – zastosowało się do tej linii orzeczniczej i przyznało świadczenia pielęgnacyjne opiekunom dorosłych osób z niepełnosprawnością, to nie można mówić o wykorzystaniu dotacji niezgodnie z przeznaczeniem.
Rzecznik zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 126 i art. 169 ustawy o finansach publicznych dotacja wykorzystana niezgodnie z przeznaczeniem to taka, której środki zostały skierowane na inne zadania niż te, na które dotacja została przyznana. W niniejszej sprawie środki z dotacji zostały wydatkowane dokładnie na realizację zadania, które wynikało z decyzji administracyjnych o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego i opłacaniu składek na ubezpieczenia społeczne, czyli na zapewnienie wsparcia opiekunom osób z niepełnosprawnością. Przeznaczenie dotacji, określone w przepisach i dokumentach finansowych, zostało zrealizowane, a spór dotyczy wyłącznie materialnoprawnej oceny kręgu uprawnionych do świadczenia po wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W ocenie Rzecznika nie można traktować prawidłowego zastosowania orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego jako podstawy do uznania dotacji za wykorzystaną niezgodnie z przeznaczeniem, ani jako dotacji pobranej nienależnie.
Rzecznik podkreślił również aspekt konstytucyjnej zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Adresaci norm prawnych, w tym jednostki samorządu terytorialnego realizujące zadania z zakresu administracji rządowej, mają prawo zakładać, że stosowanie przepisów w zgodzie z ugruntowaną wykładnią sądową, opartą na orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie będzie rodziło dla nich negatywnych konsekwencji finansowych. W ocenie Rzecznika sytuacja, w której Miasto byłoby zobowiązane do zwrotu dotacji za to, że zastosowało się do wyroku Trybunału i utrwalonej linii orzeczniczej, jest nie do pogodzenia ze standardami państwa prawa.
Z uwagi na powyższe Rzecznik Praw Obywatelskich uznał, że zaskarżona decyzja Wojewody została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 169 ustawy o finansach publicznych w związku z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, i nie znajduje oparcia w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym. Rzecznik wskazał, że w sprawie nie zachodzą przesłanki uznania dotacji za wykorzystaną niezgodnie z przeznaczeniem ani pobraną nienależnie, a postępowanie w przedmiocie określenia kwoty dotacji podlegającej zwrotowi należy uznać za bezprzedmiotowe. W konsekwencji Rzecznik wniósł o uchylenie decyzji Wojewody w całości oraz o umorzenie postępowania.