zgłoszenie udziału w postępowaniu w sprawie ze skargi konstytucyjnej o stwierdzenie, że art. 394 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie, w jakim nie przewiduje zażalenia na postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności, jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 45 ust. 1 z w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP z dnia 2025-08-01.
zgłoszenie udziału w postępowaniu w sprawie ze skargi konstytucyjnej o stwierdzenie, że art. 394 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie, w jakim nie przewiduje zażalenia na postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności, jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 45 ust. 1 z w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę, że regulacja zaskarżalności postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności znajduje się w przepisach Części trzeciej Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 795 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, na postanowienie sądu w przedmiocie klauzuli wykonalności co do zasady przysługuje zażalenie, przy czym bieg terminu dla dłużnika określa art. 795 § 2 k.p.c. Kluczowe znaczenie ma jednak właściwość rzeczowa i instancyjna sądu nadającego klauzulę. Z art. 781 § 1 k.p.c. wynika, że co do zasady klauzulę nadaje sąd pierwszej instancji, w którym sprawa się toczyła, natomiast sąd drugiej instancji – dopóki akta znajdują się w tym sądzie. W praktyce, jeśli klauzulę nadaje sąd odwoławczy, zastosowanie znajduje reżim zaskarżalności postanowień sądu drugiej instancji, ukształtowany w art. 394 Kodeksu postępowania cywilnego. Katalog ten ma charakter zamknięty i nie obejmuje postanowień o nadaniu klauzuli wykonalności, co potwierdza utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów powszechnych.
Pomimo istotnych nowelizacji systemu zażaleń ustawodawca nie przewidział zażalenia na postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności wydane przez sąd drugiej instancji. W konsekwencji strona, wobec której takie postanowienie zapadnie, pozbawiona jest środka odwoławczego, podczas gdy w analogicznej sytuacji przed sądem pierwszej instancji środek ten przysługuje.
W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich mamy do czynienia z pominięciem ustawodawczym polegającym na nieuzasadnionym zawężeniu zakresu zastosowania normy art. 394 § 11 k.p.c. Pominięcie to dotyczy rozstrzygnięć wpadkowych sądu drugiej instancji i powoduje brak możliwości realizacji prawa do zaskarżenia w istotnym segmencie postępowania. Trybunał Konstytucyjny dopuszcza kontrolę konstytucyjności także w perspektywie braku unormowań, jeżeli luka narusza konstytucyjne prawa i wolności lub standard rzetelnej procedury. Rzecznik wskazuje, że podobny problem został już dostrzeżony przez Trybunał w wyroku z dnia 8 maja 2024 r. (sygn. SK 59/21), gdzie stwierdzono niekonstytucyjność pominięcia dotyczącego zaskarżalności postanowień w przedmiocie zwolnienia od opłaty od apelacji.
Rzecznik podkreślił, że choć postanowienie o klauzuli wykonalności ma charakter incydentalny względem rozstrzygnięcia co do istoty, to jego znaczenie procesowe i materialne jest doniosłe. Otwarcie drogi egzekucyjnej stanowi element funkcjonalnie związany z prawem do sądu: ochrona zapewniana przez art. 45 ust. 1 Konstytucji i standard rzetelnej procedury obejmują – obok prawa do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia – realną możliwość jego wykonania. Brak środka zaskarżenia wobec postanowienia sądu odwoławczego w przedmiocie klauzuli ingeruje w prawo do środka odwoławczego i – jako wyjątek od zasady zaskarżalności spraw incydentalnych – powinien być oceniany przez pryzmat art. 31 ust. 3 Konstytucji.
RPO wskazał, że ograniczenie to nie spełnia wymogów konieczności, proporcjonalności i nienaruszania istoty prawa: nie służy ono w sposób racjonalny usprawnieniu postępowania, skoro analogiczne rozstrzygnięcia klauzulowe wydawane przez sąd pierwszej instancji są zaskarżalne i rozpoznawane w trybie „poziomym”, bez istotnego uszczerbku dla ekonomii procesowej.
Dodatkowo Rzecznik zaakcentował aspekt równościowy. Obecne brzmienie przepisów prowadzi do zróżnicowania sytuacji stron pozostających w porównywalnym położeniu procesowym (wierzyciel/dłużnik w postępowaniu klauzulowym), według kryterium przypadkowego i zewnętrznego wobec celu regulacji, jakim jest miejsce znajdowania się akt sprawy w chwili wnioskowania o klauzulę. W efekcie jedynie część stron uzyskuje gwarancję kontroli instancyjnej, a inne – w tożsamym typie rozstrzygnięcia – są jej pozbawione. Kryterium to nie pozostaje w racjonalnym związku ani z celem, ani z treścią regulacji, nie wynika też z konstytucyjnie istotnych wartości, które mogłyby uzasadniać odstępstwo od zasady równego traktowania. O ile względy szybkości i sprawności postępowania uzasadniają pozostawienie nadawania klauzuli w sądzie dysponującym aktami, o tyle nie uzasadniają one całkowitego wyłączenia zaskarżalności, zwłaszcza że ustawodawca dysponuje instrumentarium „zażaleń poziomych” pozwalających na kontrolę w obrębie tego samego sądu drugiej instancji w innym składzie.
W konsekwencji Rzecznik uznał, że art. 394 § 11 k.p.c. w zakresie nieuwzględniającym postanowień sądu drugiej instancji o nadaniu klauzuli wykonalności w katalogu zaskarżalnych orzeczeń, narusza standard sprawiedliwości proceduralnej wynikający z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, prawo do zaskarżenia z art. 78 Konstytucji RP oraz zasadę równości z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skutkiem tej regulacji jest arbitralne i nieproporcjonalne ograniczenie prawa do środka odwoławczego w rozstrzygnięciu, które przesądza o możliwości przymusowego wyegzekwowania orzeczenia.