Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego (II.510.1307.2025 z 20 listopada 2025 r.) w sprawie zmiany art. 87 Kodeksu postępowania karnego w zakresie wprowadzającym sądową kontrolę decyzji prokuratora w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika osoby niebędącej stroną.

Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił Ministrowi Sprawiedliwości uwagi do rządowego projektu ustawy o zmianie Kodeksu postępowania karnego (ozn. UD302), dotyczącego art. 87 k.p.k. w części regulującej udział pełnomocnika osoby niebędącej stroną oraz wprowadzającej sądową kontrolę decyzji prokuratora o odmowie dopuszczenia takiego pełnomocnika do postępowania przygotowawczego. Wystąpienie pozostaje w ciągu wcześniejszych interwencji Rzeczników VI i VII kadencji oraz wystąpień Rzecznika z lat 2024 i 2025, w których konsekwentnie wskazywano na niezgodność dotychczasowej regulacji z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 77 ust. 2 Konstytucji RP i na potrzebę objęcia tej decyzji realną kontrolą sądową.

Rzecznik przypomina, że pozostawienie na etapie postępowania przygotowawczego wyłącznej, wewnętrznej kontroli prokuratorskiej nad odmową dopuszczenia pełnomocnika osoby niebędącej stroną zostało już wcześniej zakwestionowane również w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, w którym Rzecznik VII kadencji przystąpił do skargi konstytucyjnej o sygn. SK 44/15. W ocenie Rzecznika projektowana nowelizacja jedynie częściowo realizowała dotychczas formułowane postulaty – wprowadzała co prawda sądową kontrolę, ale jednocześnie pozostawiała takie wyjątki i mechanizmy, które mogły nadal czynić uprawnienia osób niebędących stroną w istocie deklaratywnymi.

Odnosząc się do projektowanego art. 87 § 4 k.p.k., Rzecznik zaakceptował założenie, że nie jest konieczne uchylanie art. 87 § 3 k.p.k., a wystarczające dla zapewnienia gwarancji konstytucyjnych jest wprowadzenie zaskarżalności decyzji prokuratora do sądu. Rzecznik pozytywnie ocenił również przyjęcie modelu bezpośredniego kierowania zażalenia do sądu, bez etapu zażalenia hierarchicznego w ramach pionu prokuratorskiego, choć wcześniej proponował rozwiązanie dwustopniowe. Wskazał jednocześnie na istotny mankament projektowanej regulacji – brak jakiegokolwiek terminu dla prokuratora na przekazanie zażalenia wraz z niezbędnymi aktami do sądu. Rzecznik zwrócił uwagę, że w odniesieniu do innych kategorii zażaleń, dla których ustawa wprowadza instrukcyjne terminy rozpoznania (tymczasowe aresztowanie, zabezpieczenie majątkowe), Kodeks postępowania karnego przewiduje 48-godzinny termin na przekazanie zażalenia do sądu. W ocenie Rzecznika nie ma podstaw, aby nowego typu zażalenia – dotyczącego odmowy dopuszczenia pełnomocnika – nie objąć analogicznym wymogiem. Dlatego zaproponował uzupełnienie art. 463 § 2 k.p.k. o tę kategorię zażaleń i nałożenie na prokuratora 48-godzinnego terminu na przekazanie sprawy do sądu.

Najdalej idące zastrzeżenia Rzecznika dotyczą projektowanego art. 87 § 5 k.p.k. Rzecznik zwrócił uwagę, że projekt wprowadzał zasadę bezwzględnej suspensywności postanowienia prokuratora o odmowie dopuszczenia pełnomocnika – ma ono stać się wykonalne dopiero z chwilą uprawomocnienia. Jednocześnie przewidziano dwa wyjątkowo szerokie wyłomy: możliwość natychmiastowego wykonania postanowienia w „wypadkach niecierpiących zwłoki” lub „gdy przemawia za tym ważny interes śledztwa”. W ocenie Rzecznika takie ukształtowanie wyjątków stwarza prokuratorowi możliwość przeprowadzenia kluczowej czynności, przede wszystkim przesłuchania świadka, bez udziału zgłoszonego pełnomocnika jeszcze przed sądowym rozpoznaniem zażalenia. W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której kontrola sądowa nastąpi dopiero po dokonaniu czynności wywołującej nieodwracalne skutki procesowe i stawała się iluzoryczna.

Rzecznik podkreślił ponadto, że nieostrość przesłanek „wypadku niecierpiącego zwłoki” i „ważnego interesu śledztwa” grozi ich arbitralnym stosowaniem i osłabia standard rzetelnego procesu, wynikający także z art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Rzecznik zwrócił uwagę na wewnętrzną niespójność regulacji – z jednej strony projekt nakłada na sąd obowiązek niezwłocznego rozpoznania zażalenia, z drugiej dopuszcza wcześniejsze wykonanie postanowienia prokuratora na podstawie nieprecyzyjnych klauzul. W jego ocenie, przy tak zakreślonych wyjątkach, prokurator może w istocie uprzedzać kontrolę sądu, przeprowadzając przesłuchanie osoby niebędącej stroną bez jej pełnomocnika, a tym samym pozbawiając zażalenia praktycznego znaczenia.

W związku z tym Rzecznik zaproponował zawężenie przesłanek dopuszczających natychmiastową wykonalność postanowienia. Wskazał, że zamiast szerokiej klauzuli „wypadku niecierpiącego zwłoki” należy posłużyć się kryterium „obawy niemożności przeprowadzenia czynności”, odnoszącym się do sytuacji, w których opóźnienie uniemożliwiłoby w ogóle dokonanie czynności z udziałem danej osoby. W miejsce „ważnego interesu śledztwa” Rzecznik postuluje wprowadzenie przesłanki „konieczności zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania”, rozumianej jako realne, oparte na materiale dowodowym zagrożenie dla przebiegu postępowania, związane z zachowaniem osoby wskazanej w art. 87 § 2 k.p.k.

Podsumowując, Rzecznik pozytywnie ocenił kierunek zmian polegający na otwarciu sądowej kontroli decyzji prokuratora oraz na przyjęciu zasady wstrzymania wykonalności postanowienia do czasu jego uprawomocnienia. Zwrócił jednak uwagę, że brak terminowego obowiązku przekazania zażalenia przez prokuratora oraz zbyt szeroko zakreślone wyjątki od wstrzymania wykonalności mogą w praktyce zniweczyć zamierzony efekt nowelizacji i pozostawić ochronę praw osób niebędących stroną na poziomie czysto formalnym.

W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o dokonanie analizy wskazanych problemów, rozważenie wprowadzenia wskazanych zmian legislacyjnych oraz poinformowanie o zajętym stanowisku.