wystąpienie do Ministra Finansów i Gospodarki w sprawie rażącej przewlekłości w ustaleniu i wypłacie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisów tzw. specustaw z dnia 2025-11-24.
wystąpienie do Ministra Finansów i Gospodarki w sprawie rażącej przewlekłości w ustaleniu i wypłacie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisów tzw. specustaw.
Rzecznik Praw Obywatelskich w świetle licznych wniosków obywateli wpływających do Biura Rzecznika, zwrócił uwagę na konieczność zmiany ustawowego trybu ustalania odszkodowań za nieruchomości przejmowane m.in. na rzecz Skarbu Państwa na podstawie specustaw, w szczególności ustawy z 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych. Rzecznik wskazał, że jednym z najistotniejszych problemów była rażąca przewlekłość postępowań odszkodowawczych, naruszająca prawo obywateli do uzyskania słusznego odszkodowania za wywłaszczenie, wynikające z art. 21 ust. 2 Konstytucji.
Rzecznik przypomniał, że od początku obowiązywania specustaw kolejni Rzecznicy zgłaszali wątpliwości co do zgodności ich rozwiązań z konstytucyjnym standardem ochrony własności. Nieprawidłowości te zostały potwierdzone również przez Najwyższą Izbę Kontroli, która wykazała powszechne niedotrzymywanie przez wojewodów terminów wydawania decyzji odszkodowawczych oraz niewłaściwe posługiwanie się operatami szacunkowymi. W wielu sprawach sporządzano operaty po upływie ustawowych terminów, następnie nie weryfikowano ich prawidłowości, co prowadziło do błędnych ustaleń i wielokrotnego uchylania decyzji. W praktyce tworzyło to mechanizm systemowo obciążający stronę wywłaszczaną skutkami niewłaściwego działania organów. Postępowania odszkodowawcze były wszczynane ze znaczną zwłoką, a czas ich prowadzenia sięgał lat. W wielu sprawach operaty szacunkowe traciły aktualność z powodu upływu czasu, co wymuszało ich ponowne sporządzanie, generując dodatkowe koszty, które często ponosili obywatele. Wymóg aktualności operatu – w założeniu mający chronić interes majątkowy wywłaszczanego – w realiach wieloletnich postępowań tracił praktyczny sens.
Rzecznik przyznał, że ustalanie odszkodowania może mieć złożony charakter, lecz podkreślił, że w aktualnym stanie prawnym obywatele pozostawali bez wsparcia państwa aż do czasu wypłaty odszkodowania. Rzecznik zauważył, iż ustawodawca zrezygnował w specustawach z zasady wyrażonej w art. 119 ust. 1 pkt 7 ustawy o gospodarce nieruchomościami, zgodnie z którą ustalenie odszkodowania stanowi część decyzji wywłaszczeniowej. Rzecznik wskazał również, że zerwanie związku czasowego między pozbawieniem własności a otrzymaniem rekompensaty pozostaje sprzeczne z rozumieniem „słusznego odszkodowania” i prowadzi do sytuacji, w której osoba wywłaszczona ponosi koszty braku sprawności administracji, tracąc jednocześnie prawa właścicielskie, w tym możliwość korzystania z nieruchomości.
Rzecznik podkreślił, że rozwiązania przewidziane w specustawach, takie jak lokal zamienny czy zaliczka przewidziana w art. 12 ust. 5a specustawy drogowej, nie zapewniały efektywnej ochrony. Wskazał, że zaliczka przysługiwała jedynie w wąskim zakresie, uzależnionym od nadania decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności, a w praktyce wypłacana była dopiero po wydaniu decyzji o odszkodowaniu. Ponadto, obywatele często byli zmuszeni finansować koszty najmu zastępczego oraz koszty sporządzania tzw. „kontroperatów”, co stanowiło przerzucenie ciężaru wywłaszczenia na stronę prywatną.
Rzecznik zwrócił także uwagę na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. W wyroku z 8 listopada 2018 r. w sprawie Wcisło i Cabaj przeciwko Polsce Trybunał stwierdził, że wieloletnie postępowanie odszkodowawcze naruszało art. 6 ust. 1 i art. 13 Konwencji, a brak wypłaty należnego odszkodowania naruszał art. 1 Protokołu Nr 1 jako nadmierne obciążenie jednostki. Rzecznik wskazał, że przyczyny tych naruszeń były zbliżone do mechanizmów występujących w postępowaniach prowadzonych na podstawie specustaw.
Rzecznik podkreślił, że obowiązujące obecnie przepisy nie chroniły w sposób adekwatny praw osób wywłaszczanych, a przewlekłość i brak skutecznych instrumentów proceduralnych prowadziły do iluzoryczności prawa do słusznego odszkodowania. Zaznaczył także, że po uchyleniu przepisu ograniczającego czas obowiązywania specustawy drogowej ustawa ta stała się trwałym elementem systemu prawa, co uzasadnia konieczność ponownej oceny przyjętego modelu wywłaszczenia.
Odnosząc się do nowelizacji ustawy o Centralnym Porcie Komunikacyjnym, Rzecznik wskazał, że zaproponowane w niej rozwiązania – w tym prawo do zaliczki w wysokości 85 proc. odszkodowania oraz powiązanie terminu wydania nieruchomości z ustaleniem odszkodowania – mogą stanowić punkt wyjścia do zmian również w odniesieniu do pozostałych specustaw. Podkreślił, że różnicowanie sytuacji osób wywłaszczanych w zależności od rodzaju inwestycji nie znajduje uzasadnienia z perspektywy zasady równości i sprawiedliwości społecznej.
W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się do Ministra Finansów i Gospodarki z prośbą o przeanalizowanie przedstawionego problemu. Ponadto poprosił również o informację czy w Ministerstwie Rozwoju i Technologii prowadzone są statystyki co do średniego czasu trwania postępowań odszkodowawczych, prowadzonych na podstawie tzw. Specustaw.