Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

wystąpienie do Minister Klimatu i Środowiska w sprawie dotyczącej funkcjonowania Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze”.

Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Minister Klimatu i Środowiska w związku z utrzymującą się – pomimo działań naprawczych podejmowanych przez resort – wysoką liczbą skarg dotyczących funkcjonowania Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze”. W ocenie Rzecznika świadczy to o trwających problemach systemowych związanych z korzystaniem przez obywateli ze wsparcia finansowego Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, które ma służyć poprawie warunków mieszkaniowych poprzez wymianę źródeł ciepła i termomodernizację domów.

Rzecznik w pierwszej kolejności opisał sytuację beneficjentów, którzy padli ofiarą nieuczciwych wykonawców. Z napływających skarg wynika, że część firm, działając na podstawie udzielonych pełnomocnictw, przejmowała całość korespondencji z Funduszem, samodzielnie wnioskowała o najwyższy poziom dofinansowania, rozszerzała zakres inwestycji, a następnie nie realizowała prac lub wykonywała je wadliwie. W efekcie beneficjenci pozostawali bez zrealizowanej inwestycji, za to z obowiązkiem zwrotu wypłaconego już dofinansowania, mimo że działali zgodnie z regulaminem i w zaufaniu do programu intensywnie promowanego przez państwo. Rzecznik wskazał, że szczególnie dotkliwie dotyka to osoby starsze, schorowane oraz rodziny z dziećmi, dla których inwestycja miała realnie poprawić warunki bytowe. Z aprobatą odnotował informacje o pracach nad ustawą o pomocy poszkodowanym w programie „Czyste Powietrze”, podkreślając jednak, że oczekuje rzeczywistych, systemowych rozwiązań chroniących pokrzywdzonych beneficjentów i jak najszybszego zakończenia procesu legislacyjnego.

Następnie Rzecznik zajął się wymogiem posiadania tytułu własności nieruchomości przez co najmniej 3 lata przed złożeniem wniosku, wprowadzonym w obecnej edycji Programu. W ocenie Rzecznika warunek ten, uzasadniany koniecznością przeciwdziałania nadużyciom (takim jak „przepisywanie domów na wnuczka”), w praktyce działa jak forma odpowiedzialności zbiorowej wobec uczciwych obywateli, którzy nabyli domy wymagające pilnej termomodernizacji. Zwrócił uwagę, że część osób kupowała nieruchomości jeszcze przed zawieszeniem Programu i ogłoszeniem nowych zasad, zakładając możliwość uzyskania wsparcia w poprzednich warunkach. Zdaniem Rzecznika wymóg 3-letniego okresu własności jest postrzegany jako nieproporcjonalny, a ponadto nie wynikał jednoznacznie z wcześniejszych zapowiedzi zmian.

Rzecznik zwrócił też uwagę na nadmierną sformalizowaną konstrukcję procedury ubiegania się o dofinansowanie. Obowiązujące regulaminy przewidują liczne, rygorystyczne wymogi formalne po stronie wnioskodawców, obwarowane krótkimi, nieprzekraczalnymi terminami, pod rygorem odmowy udzielenia wsparcia, niewypłacenia środków lub obowiązku ich zwrotu. Z korespondencji kierowanej do Biura wynika, że wnioskodawcy często nie zdają sobie sprawy z wagi drobnych uchybień formalnych, a jednocześnie nie otrzymują od Funduszu w porę jasnych i zrozumiałych informacji o konieczności ich usunięcia. Rzecznik wskazał na asymetrię pomiędzy rygorystycznym podejściem do terminów i błędów po stronie obywateli, a brakiem realnej odpowiedzialności po stronie Funduszu za własne opóźnienia.

Rzecznik zwrócił uwagę na problem przewlekłości działań Funduszu. Podkreślił, że wskazane w regulaminie 60-dniowe terminy na rozpatrzenie wniosków i wypłatę środków mają charakter instrukcyjny, a ich przekraczanie nie wiąże się z żadnymi konsekwencjami po stronie Funduszu ani z możliwością skutecznego dochodzenia przez wnioskodawców swoich praw. Tymczasem opóźnienia w rozpoznaniu wniosku czy wypłacie środków wywołują wymierne negatywne skutki – od konieczności zaciągania kredytów, przez ryzyko niedotrzymania terminów realizacji inwestycji i wypowiedzenia umowy przez Fundusz, aż po sytuacje, w których beneficjenci pozostają w sezonie grzewczym bez jakiegokolwiek źródła ciepła, wskutek demontażu starego pieca i odwlekania w czasie dalszych etapów inwestycji. Rzecznik zauważył, że problem nieterminowości uderza także w wykonawców, którzy przy braku wypłat z Programu narażają się na utratę płynności finansowej, co znalazło wyraz m.in. w ich protestach w listopadzie 2025 r.

Rzecznik podniósł również kwestię długotrwałej niepewności beneficjentów, wynikającej z możliwości zakwestionowania prawidłowości rozliczenia inwestycji nawet po zawarciu umowy, akceptacji wniosku o płatność oraz wypłacie środków. Zwrócił uwagę, że przedsięwzięcie może być kontrolowane przez Fundusz i inne organy publiczne także w kilkuletnim okresie trwałości projektu, a negatywny wynik takiej kontroli może skutkować obowiązkiem zwrotu dofinansowania. W ocenie Rzecznika ten model, przy obecnym poziomie sformalizowania, przerzuca nadmierne ryzyko na obywateli i zniechęca do korzystania z Programu.

W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się do Minister Klimatu i Środowiska z prośbą o analizę zasygnalizowanych w niniejszym piśmie problemów i odniesienie się do zgłoszonych w nim zastrzeżeń.