wystąpienie do Minister Zdrowia w sprawie projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego oraz niektórych innych ustaw z dnia 2025-12-15.
wystąpienie do Minister Zdrowia w sprawie projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego oraz niektórych innych ustaw.
Rzecznik poinformował, że w dniu 9 grudnia 2025 r. w Biurze RPO odbyło się posiedzenie Komisji Ekspertów ds. Ochrony Zdrowia Psychicznego, podczas którego przeanalizowano projekt ustawy z dnia 3 października 2025 r. o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego oraz niektórych innych ustaw. W posiedzeniu uczestniczył również przedstawiciel Ministerstwa Zdrowia– Zastępca Dyrektora Departamentu Zdrowia Publicznego, który podkreślił otwartość resortu na zgłaszane uwagi i sugestie.
W swoim wystąpieniu Rzecznik przypomniał, że pismem z dnia 26 sierpniu 2025 r. przedstawił Ministerstwu Zdrowia uwagi do założeń projektowanej ustawy. Zgłoszone zastrzeżenia nie zostały uwzględnione w obecnie procedowanym projekcie, co budzi obawy dotyczące kierunku i konsekwencji proponowanych zmian.
Mając powyższe na uwadze, jak również uwzględniając fakt zaplanowanego na dzień 19 grudnia 2025 r. posiedzenia działającej przy Ministrze Zdrowia Rady ds. Zdrowia Psychicznego, RPO przekazał najistotniejsze zastrzeżenia dotyczące projektu, który – z perspektywy Rzecznika Praw Obywatelskich – w sposób nieuzasadniony i nadmiernie ingeruje w prawa i wolności obywatelskie.
W kontekście proponowanej zmiany art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego RPO wskazał, że obecny stan prawny wymaga łącznego spełnienia dwóch przesłanek przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody: przesłanki medycznej (choroby psychicznej) oraz bezpośredniego zagrożenia życia pacjenta lub życia i zdrowia innych osób. Tymczasem projekt przewiduje dodanie trzeciej przesłanki – tzw. przesłanki psychologicznej – co w praktyce prowadziłoby do stworzenia zupełnie nowego modelu przyjęć, który wprowadza trudny do obiektywnego zweryfikowania przez lekarza model oceny zdolności spostrzegania i oceny rzeczywistości oraz kierowania własnym postępowaniem. Jednocześnie w uzasadnieniu projektu brak jest jakiegokolwiek wyjaśnienia dla tej fundamentalnej zmiany, wskazano jedynie na zamiar dostosowania terminologii. Tak istotna modyfikacja przesłanek pozbawienia wolności wymagałaby, zdaniem Rzecznika, precyzyjnego uzasadnienia oraz analizy skutków regulacji – czego projekt ustawy nie zawiera.
Co do zmiany w art. 29 uozp RPO wskazał, że w przepisie regulującym tzw. wnioskowy tryb przyjęcia do szpitala psychiatrycznego proponuje się zastąpienie pojęcia „choroba psychiczna” terminem „zaburzenia psychiczne”. W przeciwieństwie do modyfikacji art. 23 uozp projekt ustawy nie przewiduje w tym zakresie żadnego dodatkowego kryterium, co w praktyce oznaczałoby znaczące rozszerzenie kręgu osób, które mogą zostać objęte tym trybem przyjęcia. Pojęcie „zaburzeń psychicznych” ma znaczenie szersze niż „choroba psychiczna”, co może skutkować nadmierną ingerencją państwa w prawo do wolności osobistej oraz prawo do samostanowienia. Zmiana ta – niepoparta uzasadnieniem – rodzi poważne zastrzeżenia konstytucyjne i prowadzi potencjalnie do stanu, w którym to bliżej niezdefiniowana grupa osób doświadczających szeroko rozumianych zaburzeń psychicznych mogłaby doświadczyć przymusowych działań w postaci hospitalizacji psychiatrycznej bez zgody.
W sprawie projektowanego art. 18b ust. 2 – zasady stosowania środków przymusu bezpośredniego w domach pomocy społecznej RPO wskazał, że w obecnym stanie prawnym stosowanie unieruchomienia lub izolacji może trwać w DPS maksymalnie 8 godzin, a dalsze przedłużenie środka dopuszczalne jest jedynie w warunkach szpitalnych. Projekt ustawy rezygnuje z tego ograniczenia, powierzając decyzję o czasie stosowania przymusu lekarzowi, bez jakiegokolwiek limitu i bez merytorycznego uzasadnienia tak daleko idącej zmiany. Propozycja ta – wobec braku wyjaśnienia – rodzi również poważne ryzyko naruszenia standardów ochrony praw osób z zaburzeniami psychicznymi. RPO z niepokojem zaznaczył, że proponowana w tym miejscu nowelizacja ustawy pomija zgłaszane w Raportach Krajowego Mechanizmu Prewencji Tortur oraz Najwyższą Izbę Kontroli liczne zastrzeżenia dotyczące naruszania praw pensjonariuszy, wobec których w ww. jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej stosowano przymus. Dodatkowo, analizowany przepis będzie w praktyce niemożliwy do wyegzekwowania, ponieważ liczne Domy Pomocy Społecznej borykają się z trudnościami w obszarze zatrudnienia pracowników medycznych, w tym lekarzy.
Ponadto projektowane art. 18g i art. 18h, dotyczące kontroli osobistej, są wzorowane na regulacjach wywodzących się z ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji oraz ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy, jednak inkorporują je jedynie częściowo. Powoduje to liczne wątpliwości, w tym m.in. co do zakresu podmiotowego stosowania kontroli. Brak jest również regulacji dotyczących: obowiązku podania przyczyny kontroli; możliwości zaskarżenia decyzji; zasad postępowania z przedmiotami odebranymi w toku kontroli; gwarancji poszanowania godności osoby kontrolowanej; zasad informowania o wskazanych tutaj działaniach rodziców hospitalizowanego dziecka. Tak niekompletna regulacja w sposób istotny ogranicza prawa pacjentów i może prowadzić do nadużyć.
Powyższe zastrzeżenia stanowią jedynie część uwag zgłoszonych przez Ekspertów podczas posiedzenia Komisji. Mają one jednak fundamentalne znaczenie dla ochrony praw i wolności obywatelskich. Projekt – wbrew treści dołączonego uzasadnienia – wprowadza zmiany o charakterze systemowym i fragmentarycznym, a jednocześnie pozostaje niespójny i niekompletny. Istnieje realne ryzyko, że jego przyjęcie doprowadzi do powstania regulacji, które w praktyce będą trudne lub niemożliwe do stosowania, pogłębiając tym samym problemy w obszarze ochrony zdrowia psychicznego. Wprowadzenie omawianych tutaj modyfikacji prowadzić może do realnego niebezpieczeństwa naruszania praw i wolności człowieka.
RPO zwrócił się z prośbą o rozważenie możliwości podjęcia decyzji o wstrzymaniu dalszych prac nad projektem ustawy w zakresie wykraczającym poza niezbędny obszar dotyczący wprowadzenia zmian w terminologii wykorzystanej w przepisach ustawy, która w ocenie RPO jest archaiczna i może przyczyniać się do stygmatyzacji osób dotkniętych zaburzeniami psychicznymi.