wystąpienie do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości w sprawie opiniowania projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postepowania karnego dotyczącego zasady jurysdykcji uniwersalnej z dnia 2026-01-09.
wystąpienie do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości w sprawie opiniowania projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postepowania karnego dotyczącego zasady jurysdykcji uniwersalnej.
W ocenie Rzecznika zasadniczy kierunek projektowanych zmian zasługuje na aprobatę. Pełniejsza implementacja zasady jurysdykcji uniwersalnej, polegająca na rezygnacji z warunku niewydania cudzoziemca oraz umożliwieniu stosowania polskiej ustawy karnej niezależnie od miejsca pobytu sprawcy, wzmacnia zdolność państwa do ścigania sprawców zbrodni ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości, zbrodni wojennych oraz zbrodni agresji. Rozwiązania te odpowiadają zobowiązaniom międzynarodowym Rzeczypospolitej Polskiej i pozytywnie wpływają na jej wizerunek jako państwa aktywnie przeciwdziałającego bezkarności sprawców najcięższych naruszeń prawa międzynarodowego.
Rzecznik jednocześnie zwrócił uwagę na praktyczne ryzyka związane z realizacją tych rozwiązań, w szczególności na ograniczenia dowodowe, konieczność długotrwałej i złożonej współpracy międzynarodowej oraz na realne trudności w zapewnieniu obecności podejrzanych przed polskimi organami ścigania. W tym kontekście pozytywnie oceniono wprowadzenie mechanizmu selekcyjnego w postaci uzależnienia wszczęcia i kontynuowania postępowania od zgody Prokuratora Generalnego, który powinien brać pod uwagę realne możliwości osiągnięcia celów postępowania karnego.
Zasadnicze wątpliwości Rzecznika dotyczą jednak brzmienia projektowanego art. 10 § 3 Kodeksu postępowania karnego, w którym posłużono się klauzulami generalnymi „ważnego interesu państwa” oraz „ważnego interesu międzynarodowego”. Rzecznik wskazał, że pojęcie „ważnego interesu państwa” funkcjonuje już w Kodeksie postępowania karnego, jednak w innym kontekście normatywnym i z odmiennym znaczeniem, związanym głównie z ochroną informacji niejawnych i ograniczeniami jawności. Nadanie temu samemu zwrotowi innej treści normatywnej w odniesieniu do decyzji o ściganiu zbrodni międzynarodowych narusza zasadę spójności terminologicznej i może prowadzić do niejednoznaczności interpretacyjnych.
Rzecznik podniósł również, że wyodrębnienie przesłanki „ważnego interesu międzynarodowego” budzi wątpliwości zarówno z punktu widzenia techniki prawodawczej, jak i z perspektywy ustrojowej. Brak jasnych kryteriów rozróżnienia obu przesłanek może skutkować ich faktycznym dublowaniem, a samo pojęcie „interesu międzynarodowego” nie jest zakorzenione w systematyce Kodeksu postępowania karnego. Dodatkowo może ono sugerować przypisywanie organom krajowym roli samodzielnego realizatora interesu międzynarodowego, podczas gdy każda decyzja Prokuratora Generalnego musi być ostatecznie odnoszona do interesu Rzeczypospolitej Polskiej i jej porządku prawnego.
W tym kontekście Rzecznik wskazał, że bardziej spójnym i precyzyjnym rozwiązaniem byłoby posłużenie się klauzulą „ważnego interesu Rzeczypospolitej Polskiej w ściganiu”, znaną już Kodeksowi postępowania karnego i wykorzystywaną w innych regulacjach procesowych. W ramach tak rozumianego interesu możliwe byłoby uwzględnianie zarówno zobowiązań międzynarodowych, jak i potrzeby współpracy międzynarodowej w sprawach karnych, bez wprowadzania odrębnej i nieostrej przesłanki „interesu międzynarodowego”.
Rzecznik odniósł się także do zagadnienia konfliktów jurysdykcyjnych, wskazując, że w przypadku potencjalnych postępowań równoległych w Unii Europejskiej konieczne może być uruchamianie mechanizmów konsultacyjnych przewidzianych w prawie unijnym oraz w Kodeksie postępowania karnego. Zwrócono przy tym uwagę, że w razie przyszłego rozdzielenia funkcji Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego należałoby rozważyć doprecyzowanie kompetencji w zakresie prowadzenia konsultacji międzynarodowych, z uwagi na ich wyraźny wymiar zewnętrzny i związek z polityką państwa.
Rzecznik pozytywnie ocenił natomiast rozszerzenie obowiązku uzyskania zgody Prokuratora Generalnego także na przypadki określone w art. 110 § 1 Kodeksu karnego, w tym w odniesieniu do przestępstw o charakterze terrorystycznym popełnianych za granicą przez cudzoziemców. Rzecznik uznał to za rozwiązanie racjonalne, odpowiadające potrzebie selektywnego angażowania krajowego wymiaru sprawiedliwości w sprawy o znacznym ciężarze międzynarodowym.
Odnosząc się do projektowanego rozszerzenia katalogu przestępstw objętych procesową kontrolą i utrwalaniem rozmów, Rzecznik zwrócił uwagę na brak pełnej spójności pomiędzy regulacjami procesowymi a przepisami ustaw kompetencyjnych służb uprawnionych do prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych. Wskazano, że ustawodawca posługuje się w tych aktach różnymi technikami odesłań do zbrodni międzynarodowych, co utrudnia ocenę zakresu uprawnień i legalności działań operacyjnych. Zdaniem Rzecznika celowe byłoby rozważenie doprecyzowania tych regulacji poprzez jednoznaczne odwołanie do rozdziału XVI Kodeksu karnego oraz do przepisów Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego, w celu zwiększenia przejrzystości i kompatybilności systemu.
W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o analizę wskazanych problemów oraz o poinformowanie o stanowisku zajętym w tej sprawie.