wystąpienie do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości dotyczące dostosowania krajowego porządku prawnego do wymagań jakie wynikają z wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Rabczewska przeciwko Polsce z dnia 2026-01-26.
wystąpienie do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości dotyczące dostosowania krajowego porządku prawnego do wymagań jakie wynikają z wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Rabczewska przeciwko Polsce.
Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił uwagi dotyczące zgodności proponowanych w projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny (UD333) dotyczące zgodności proponowanych rozwiązań z wyrokiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Rabczewska przeciwko Polsce oraz ze standardami ochrony wolności wypowiedzi wynikającymi z art. 10 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W ocenie Rzecznika, projekt – choć deklaratywnie odwołuje się do wykonania wyroku ETPC – nie odpowiada rzeczywistym przyczynom stwierdzonego przez Trybunał naruszenia Konwencji.
Rzecznik wskazał, że zasadniczym problemem zidentyfikowanym przez Trybunał nie była surowość sankcji karnej jako taka, lecz wadliwa praktyka sądów krajowych polegająca na nieprawidłowym wyważaniu konkurujących wartości konstytucyjnych i konwencyjnych, w szczególności wolności wypowiedzi oraz wolności religii. Sądy nie dokonały rzetelnej analizy kontekstu wypowiedzi skarżącej, nie rozróżniły wypowiedzi faktograficznych od ocen wartościujących, nie zbadały ryzyka naruszenia pokoju religijnego ani nie oceniły potencjalnych skutków wypowiedzi dla porządku publicznego. W konsekwencji ingerencja w wolność wypowiedzi nie została wykazana jako konieczna w demokratycznym społeczeństwie.
Rzecznik podkreślił, że Trybunał nie stwierdził, iż nałożona na skarżącą kara grzywny była „za surowa”, lecz jedynie, że nie była sankcją błahą, co stanowiło element oceny proporcjonalności ingerencji. Wbrew twierdzeniom zawartym w uzasadnieniu projektu, sam fakt usunięcia kary pozbawienia wolności z katalogu sankcji przewidzianych w art. 196 Kodeksu karnego nie eliminuje ryzyka naruszeń art. 10 Konwencji, ponieważ nadal możliwe będzie orzekanie dolegliwych grzywien oraz kary ograniczenia wolności, przy niezmienionej praktyce interpretacyjnej sądów.
Rzecznik zwrócił również uwagę, że argument dotyczący wyeliminowania możliwości stosowania tymczasowego aresztowania w sprawach o czyn z art. 196 Kodeksu karnego nie jest w pełni trafny. Obowiązujące przepisy Kodeksu postępowania karnego już obecnie w znacznym stopniu ograniczają stosowanie tego środka w sprawach, w których można przewidywać orzeczenie kary wolnościowej, a w wyjątkowych sytuacjach tymczasowe aresztowanie pozostanie możliwe niezależnie od projektowanych zmian.
Analiza danych statystycznych zgromadzonych przez Rzecznika wskazuje, że w praktyce sądowej dominują kary wolnościowe, zaś przypadki stosowania kary pozbawienia wolności – w tym bez warunkowego zawieszenia – mają charakter incydentalny. Problem ewentualnego stosowania tymczasowego aresztowania w sprawach o obrazę uczuć religijnych ma zatem znaczenie marginalne.
Rzecznik zaznaczył, że projekt ustawy nie stanowi środka koniecznego do wykonania wyroku ETPC w sprawie Rabczewska przeciwko Polsce. Wdrożenie tego orzeczenia powinno koncentrować się przede wszystkim na działaniach pozalegislacyjnych, takich jak upowszechnianie standardów strasburskich, szkolenia sędziów i prokuratorów, wypracowanie wytycznych dla organów ścigania oraz poprawa dostępności tłumaczeń orzeczeń Trybunału. Bez zmiany praktyki stosowania prawa ryzyko naruszeń Konwencji pozostanie aktualne.
Jednocześnie Rzecznik zauważył, że projektowana nowelizacja realizuje wskazania wynikające z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 października 2015 r. (SK 54/13), w którym podkreślono, że samo zagrożenie karą pozbawienia wolności za przestępstwo obrazy uczuć religijnych może być postrzegane jako środek nadmiernie dolegliwy w demokratycznym państwie prawa. Z tego punktu widzenia usunięcie tej kary z art. 196 Kodeksu karnego odpowiada konstytucyjnym standardom proporcjonalności, choć nie może być traktowane jako wystarczająca reakcja na naruszenia stwierdzone przez Europejski Trybunał Praw Człowieka.