Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

wystąpienie do Minister Klimatu i Środowiska w sprawie zagrożeń dla środowiska, zdrowia i życia ludzi.

W Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich prowadzone jest postępowanie wyjaśniające związane z przedsięwzięciami realizowanymi w R., na terenie hałdy kopalni „M.”, należącej do Polskiej Grupy Górniczej S.A. Sprawa ta została podjęta na skutek doniesień mieszkańców oraz władz gminnych o niemal nieustannej emisji gazów i pyłów z hałdy. Emisja ma przy tym wykraczać daleko poza obszar prowadzonych działań i sięgać terenów mieszkalnych. Czarny pył osiada na budynkach, samochodach i roślinności. Problem staje się szczególnie uciążliwy dla mieszkańców w okresie letnim, kiedy nie mogą oni swobodnie korzystać ze swoich posesji, ogrodów, tarasów i balkonów z powodu codziennego ich pokrycia warstwą pyłu. Mieszkańcy R. od wielu już lat skarżą się na zanieczyszczenia, bezskutecznie oczekując na efektywną pomoc ze strony organów ochrony środowiska.

Zarówno władze miasta, jak i skarżący, nie zgadzają się z komunikatami instytucji publicznych, jakoby emisja pyłów i gazów z hałdy była zjawiskiem incydentalnym i nieszkodliwym dla zdrowia. Uważają, że dane mające wskazywać, iż emisja nie przekracza obowiązujących norm, nie znajdują pokrycia w rzeczywistości. Podnoszą, że nieustanne pylenie przyczyniło się do wzrostu liczby przypadków alergii, przewlekłych chorób układu oddechowego, a także nowotworów wśród mieszkańców.

Zdaniem Rzecznika władze publiczne nie wywiązały się wobec mieszkańców R. ze wskazanego obowiązku zwalczania chorób epidemicznych i zapobiegania negatywnym dla zdrowia skutkom degradacji środowiska.

Jak zauważył RPO bezskuteczne także, jak do tej pory, okazały się działania władz publicznych w zakresie minimalizacji emisji polegające na wydaniu obostrzeń oraz licznych zapowiedzi wdrożenia kolejnych działań mających na celu poprawę sytuacji. W opinii Rzecznika utrzymujący się od wielu już lat problem emisji z hałdy oraz jej związek z prowadzonymi na niej pracami jest notoryczny. Równocześnie jednak owa okoliczność nie stanowi podstawy do nakazu wstrzymania czy też zaprzestania przedmiotowej działalności w ogóle.

Rzecznik zwrócił również uwagę na przeszkody legislacyjne w zakresie rozwiązania problemu emisji zanieczyszczeń z hałdy, w tym brak poddania procedury wydawania pozwoleń ocenie oddziaływania na środowisko oraz wymogowi uzgadniania z organami ochrony środowiska. Wydobywanie odpadów ze zwałowiska, a także ich przetwarzanie poza instalacjami i urządzeniami, nie zostało wymienione w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 10 września 2019 r. w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko. Ponadto należy zauważyć, że prowadzenie prac mieszczących się w zakresie wydanych pozwoleń podlega reżimowi ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach, nie zaś ustawy z dnia 10 lipca 2008 r. o odpadach wydobywczych. Zatem nie przewiduje ona możliwości cofnięcia zgody na wydobywanie odpadów ze zwałowiska czy też wstrzymania prowadzonych prac wydobywczych w przypadku stwierdzenia, iż powodują one zagrożenie dla środowiska i zdrowia ludzi. Ustawa ta nie wymaga także ścisłej koordynacji wydawania decyzji administracyjnych w przedmiocie najpierw wydobywania, a następnie przetwarzania tych odpadów i uzależnienia wydawania dalszych pozwoleń od wykazania braku dotychczasowego negatywnego oddziaływania już prowadzonych przedsięwzięć. Organy właściwe nie są tu zobowiązane do prawnie wiążącego współdziałania. Wszelkie przewidziane obowiązującym prawem procedury naprawcze w kontekście szkód środowiskowych obwarowane są zasadami i gwarancjami prawnymi których stosowanie, jakkolwiek znajdujące normatywne uzasadnienie, uniemożliwia natychmiastowe załatwienie problemu. W przypadku R. oznacza to kontynuację wieloletniego już narażania mieszkańców na emisję pyłów i gazów z zapożarowanej hałdy węglowej, która jest nie tylko zjawiskiem niezmiernie uciążliwym w życiu codziennym, ale przede wszystkim, zagrażającym środowisku oraz zdrowiu i życiu ludzi.

Kolejnym aspektem, na który zwrócił uwagę Rzecznik, jest brak badań w przedmiocie bezpośredniego oddziaływania emisji zanieczyszczeń z hałdy na zdrowie mieszkańców R. Władze lokalne zwróciły się z prośbą o przeprowadzenie lub sfinansowanie takich badań do Ministerstwa Zdrowia, co spotkało się z odmową. Zainteresowanie tematem badań wykazało natomiast środowisko naukowe. Jak wynika z ekspertyzy Instytutu Podstaw Inżynierii Środowiska PAN, po incydencie osunięcia się hałdy we wrześniu 2023 r., przeprowadzone testy wykazały aż dwukrotne przekroczenie dopuszczalnych norm zawartości siarczanów oraz metali ciężkich, co przy długiej ekspozycji (powtarzających się incydentach) może wpływać negatywnie na zdrowie osób narażonych na ich bezpośrednie oddziaływanie. W tym miejscu warto podkreślić, że ekspertyzy naukowe są wynikiem inicjatyw podjętych na poziomie samorządu lokalnego, które jakkolwiek niezwykle cenne w kontekście wykazania skali i wagi problemu, same w sobie nie mogą doprowadzić do jego rozwiązania.

Wobec powyższego Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się z prośbą do Minister Klimatu i Środowiska o zajęcie stanowiska w sprawie oraz podjęcie stosownych prac legislacyjnych.

 

Data odpowiedzi:

Opis odpowiedzi:

Minister Klimatu i Środowiska poinformowała, że uciążliwości związane z hałdą kopalni „M.” w R. wynikają głównie z historycznego składowania odpadów pogórniczych oraz procesów ich samozapłonu i rekultywacji. Działania prowadzone na terenie hałdy odbywają się na podstawie obowiązujących decyzji administracyjnych, a ich celem jest m.in. likwidacja zjawisk pożarowych i ograniczenie negatywnego oddziaływania na środowisko. Przeprowadzone dotychczas kontrole wykazały nieprawidłowości w działalności podmiotu prowadzącego rekultywację, za co nałożono karę administracyjną, a obecnie trwa kolejna kontrola. Jednocześnie Minister wskazała, że obowiązujące przepisy umożliwiają cofnięcie zezwoleń na przetwarzanie odpadów w przypadku naruszeń, natomiast wstrzymanie wydobywania odpadów mogłoby zwiększyć ryzyko niekontrolowanych pożarów i pogorszenia stanu środowiska. Dotychczasowe pomiary jakości powietrza i opadu pyłu nie wykazały przekroczeń obowiązujących norm, a aktualne badania będą kontynuowane. Równolegle prowadzone są działania ograniczające emisje i ryzyko pożarowe, w tym stały monitoring, nadzór techniczny oraz modyfikacja technologii prac.
Minister podkreśliła również, że organy właściwe pozostają odpowiedzialne za nadzór nad przestrzeganiem warunków decyzji oraz podejmowanie działań w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości.