Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

zgłoszenie udziału w postępowaniu przed Sądem Rejonowym w sprawie wpisu danych nieletniego do Rejestru Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym.

Rzecznik Praw Obywatelskich, działając na podstawie ustawy o RPO oraz przepisów k.p.c. i ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, zgłosił udział w postępowaniu przed Sądem Rejonowym oraz wniósł o uzupełnienie postanowienia z 8 sierpnia 2019 r. poprzez orzeczenie o wyłączeniu zamieszczenia danych nieletniego w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym, prowadzonym na podstawie Ustawy z 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym. Jednocześnie Rzecznik wniósł o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o uzupełnienie orzeczenia, wskazując, że o sprawie dowiedział się dopiero po jej prawomocnym zakończeniu.

Podstawą wniosku jest art. 9 ust. 3 tej ustawy, który pozwala na odstąpienie od zamieszczenia danych w Rejestrze, jeżeli skutki wpisu byłyby niewspółmiernie surowe. Zdaniem Rzecznika, w niniejszej sprawie przesłanka ta została spełniona w sposób oczywisty.

Nieletni został objęty wpisem do Rejestru w związku z czynem z art. 200 § 3 k.k., polegającym na udostępnieniu małoletnim treści pornograficznych. Sąd zastosował wobec niego wyłącznie środki wychowawcze (nadzór kuratora oraz określone obowiązki) uznając, że są one wystarczające. Orzeczenie nie zawierało jednak rozstrzygnięcia o wyłączeniu wpisu do Rejestru, który następuje z mocy prawa i nie jest wskazywany w sentencji. Ani nieletni, ani jego opiekunowie nie zostali poinformowani w toku postępowania o tym skutku. O wpisie i jego konsekwencjach nieletni dowiedział się dopiero kilka lat później, gdy uniemożliwił mu on odbycie praktyk studenckich.

Rzecznik podniósł, że mechanizm wpisu do Rejestru w sprawach nieletnich prowadzi do poważnej stygmatyzacji oraz długotrwałych ograniczeń (m.in. obowiązek zgłaszania miejsca pobytu policji, ograniczenia w podejmowaniu pracy z małoletnimi, utrudnienia w edukacji i zatrudnieniu). Dane nieletniego mogą zostać usunięte dopiero po upływie 10 lat od ukończenia przez niego 18 roku życia. W praktyce oznacza to surowsze konsekwencje wobec nieletniego niż wobec dorosłego sprawcy tego samego czynu, wobec którego możliwe jest wcześniejsze zatarcie skazania.

W ocenie Rzecznika, w realiach sprawy wpis ma charakter nadmiernie represyjny i nie realizuje celów prewencyjnych ustawy. Czyn miał charakter incydentalny, nieletni przyznał się do winy i wyraził skruchę, a jego zachowanie oraz funkcjonowanie w szkole i placówce opiekuńczej ulegało stałej poprawie. Materiał dowodowy nie wskazuje na jakiekolwiek ryzyko powrotu do podobnych zachowań. Wpis do Rejestru stoi więc w sprzeczności z dobrem dziecka oraz wychowawczym celem postępowania w sprawach nieletnich.

Rzecznik wskazał także na konstytucyjne aspekty sprawy, w tym naruszenie prawa do sądu, prawa do ochrony życia prywatnego i rodzinnego oraz zasady zaufania obywatela do państwa. Brak informacji o automatycznym skutku w postaci wpisu do Rejestru uniemożliwił nieletniemu skuteczną ochronę swoich praw i stworzył tzw. „pułapkę proceduralną”.

W zakresie wniosku o przywrócenie terminu Rzecznik powołał się na orzecznictwo Sądu Najwyższego, zgodnie z którym terminy dla podmiotów działających w interesie publicznym powinny być liczone od momentu powzięcia informacji o orzeczeniu. Rzecznik nie brał udziału w postępowaniu i uzyskał wiedzę o sprawie dopiero po doręczeniu akt w lutym 2026 r., co uzasadnia przywrócenie terminu jako wypadek wyjątkowy. W konsekwencji Rzecznik wniósł o uzupełnienie postanowienia poprzez wyłączenie zamieszczenia danych nieletniego w Rejestrze, uznając, że ich pozostawienie prowadzi do niewspółmiernie surowych, długofalowych i sprzecznych z dobrem dziecka skutków.