wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie informacji o istocie i przyczynie oskarżenia z dnia 2026-03-05.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie informacji o istocie i przyczynie oskarżenia.
Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę, że prawo do informacji o istocie i przyczynie oskarżenia stanowi jedną z podstawowych gwarancji procesowych oskarżonego oraz element konwencyjnego standardu minimalnego praw procesowych, wynikającego z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Standard ten znajduje także odzwierciedlenie w prawie Unii Europejskiej, w szczególności w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym. Zgodnie z jej postanowieniami osoby podejrzane lub oskarżone powinny być niezwłocznie informowane o wszelkich zmianach w przekazywanych im informacjach dotyczących zarzutów, jeżeli jest to konieczne dla zagwarantowania rzetelności postępowania oraz umożliwienia skutecznego korzystania z prawa do obrony.
Rzecznik zauważył, że przedmiot procesu karnego obejmuje zarówno podstawę faktyczną – czyli zdarzenie historyczne stanowiące podstawę zarzutu – jak i jego podstawę prawną, tj. kwalifikację prawną zachowania oskarżonego. Dokładne określenie przedmiotu procesu ma istotne znaczenie gwarancyjne dla stron postępowania, ponieważ umożliwia realne i świadome korzystanie z przysługujących im praw procesowych, w szczególności prawa do obrony.
Rzecznik wskazał, że na etapie postępowania przygotowawczego polskie przepisy zapewniają podejrzanemu prawo do uzyskania informacji o treści zarzutów oraz ich aktualizacji. W przypadku istotnej zmiany zarzutów – w szczególności gdy pojawia się nowy czyn, czyn w zmienionej w istotny sposób postaci lub konieczność zastosowania surowszej kwalifikacji prawnej – organ prowadzący postępowanie zobowiązany jest wydać nowe postanowienie o przedstawieniu zarzutów, ogłosić je podejrzanemu oraz ponownie go przesłuchać. Ponadto przepisy nakazują informowanie podejrzanego o każdej zmianie zarzutów, nawet jeżeli nie wymaga ona wydania nowego postanowienia o ich przedstawieniu.
Inaczej przedstawia się sytuacja na etapie postępowania sądowego. Oskarżony uzyskuje informację o zarzutach wraz z doręczeniem aktu oskarżenia oraz podczas otwarcia przewodu sądowego. Obowiązujące przepisy przewidują także obowiązek uprzedzenia stron o możliwości zmiany kwalifikacji prawnej czynu. Jak jednak zauważył Rzecznik, obowiązek ten odnosi się wyłącznie do zmiany kwalifikacji prawnej, natomiast nie obejmuje zmian dotyczących opisu czynu, czyli jego podstawy faktycznej.
W ocenie Rzecznika prowadzi to do sytuacji, w której oskarżony może dowiedzieć się o zmianie istotnych elementów opisu czynu – takich jak czas, miejsce, sposób działania czy zakres szkody – dopiero w chwili ogłoszenia wyroku. Tymczasem zmiany te mogą mieć zasadnicze znaczenie dla strategii obrony oraz dla inicjatywy dowodowej podejmowanej przez oskarżonego. W praktyce może to skutkować koniecznością podnoszenia nowych okoliczności dopiero na etapie postępowania odwoławczego, co z kolei prowadzi do wydłużenia postępowania i generowania dodatkowych czynności procesowych.
Rzecznik zwrócił również uwagę, że w orzecznictwie podkreśla się brak jednoznacznych kryteriów pozwalających na ustalenie granic tzw. zdarzenia historycznego będącego przedmiotem procesu. W konsekwencji możliwe są daleko idące zmiany w opisie czynu bez uznania, że doszło do przekroczenia granic oskarżenia. Jednocześnie przepisy nie nakładają na sąd obowiązku informowania oskarżonego o takich zmianach.
Rzecznik zauważył, że w praktyce część sędziów dostrzega potrzebę przekazywania oskarżonemu informacji o zmianach w opisie czynu i dokonuje tego w toku rozprawy, powołując się bezpośrednio na przepisy dyrektywy 2012/13/UE. Działania te nie znajdują jednak wyraźnej podstawy w przepisach Kodeksu postępowania karnego. W ocenie Rzecznika oznacza to, że dyrektywa została w pełni implementowana jedynie w postępowaniu przygotowawczym, natomiast w postępowaniu sądowym jej implementacja ma charakter częściowy.
Mając na uwadze powyższe, Rzecznik wskazał na potrzebę rozważenia wprowadzenia do Kodeksu postępowania karnego przepisu zobowiązującego sąd do poinformowania oskarżonego – przed zamknięciem przewodu sądowego – o możliwości zmiany opisu czynu zarzuconego w akcie oskarżenia. Rozwiązanie takie umożliwiłoby stronom niezwłoczne podjęcie odpowiedniej inicjatywy dowodowej oraz mogłoby przyczynić się do usprawnienia postępowania poprzez ograniczenie konieczności uzupełniania materiału dowodowego dopiero na etapie postępowania odwoławczego.
W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o dokonanie analizy przedstawionych problemów oraz rozważenie zainicjowania zmian legislacyjnych w Kodeksie postępowania karnego.
Jednocześnie resort nie zgadza się z tezą Rzecznika, że w polskim prawie istnieje jednolita linia orzecznicza wykluczająca obowiązek informowania o istotnych zmianach opisu czynu. Sekretarz Stanu zauważył, że zarówno orzecznictwo Sądu Najwyższego, jak i doktryna wskazują, że taki obowiązek może wynikać nie tylko z art. 399 k.p.k., ale także z zasady lojalności procesowej oraz innych przepisów (m.in. art. 6, 16 i 367 k.p.k.), zwłaszcza gdy zmiany mają znaczenie dla prawa do obrony.
W wobec powyższego w opinii Ministerstwa Sprawiedliwości problem ma charakter rozbieżności interpretacyjnych, a nie luki prawnej wymagającej zmian legislacyjnych. Jako właściwy kierunek działania wskazał ujednolicenie orzecznictwa przez Sąd Najwyższy, np. w trybie art. 83 ustawy o SN, zamiast inicjowania nowelizacji Kodeksu postępowania karnego.