wystąpienie do Minister Funduszy i Polityki Regionalnej w sprawie stosowania przepisów Ustawy o dostępie do informacji publicznej oraz Ustawy o informacji o stanie środowiska w zakresie funduszy unijnych na lata 2021-2027 z dnia 2026-03-12.
wystąpienie do Minister Funduszy i Polityki Regionalnej w sprawie stosowania przepisów Ustawy o dostępie do informacji publicznej oraz Ustawy o informacji o stanie środowiska w zakresie funduszy unijnych na lata 2021-2027.
Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Minister Funduszy i Polityki Regionalnej w związku z wnioskiem skierowanym do Biura Rzecznika dotyczącym przepisów ustawy wdrożeniowej na lata 2021–2027, w szczególności w kontekście konstytucyjnych gwarancji prawa dostępu do informacji publicznej oraz prawa do informacji o stanie i ochronie środowiska.
Wątpliwości Wnioskodawcy, podzielone w toku analizy przeprowadzonej w Biurze Rzecznika, koncentrują się wokół art. 48 ust. 1 ustawy wdrożeniowej, który wyłącza możliwość udostępniania treści wniosków o dofinansowanie oraz ich załączników w trybie przepisów o dostępie do informacji publicznej oraz przepisów dotyczących informacji o środowisku. W ocenie Wnioskodawcy regulacja ta ogranicza możliwość społecznej kontroli nad wydatkowaniem środków publicznych, w tym funduszy unijnych, a także utrudnia dostęp do informacji o charakterze zadań publicznych realizowanych przy wykorzystaniu tych środków.
Rzecznik zauważył, że analizowany przepis stanowi ograniczenie praw gwarantowanych w art. 61 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w art. 74 ust. 3 Konstytucji, co wymaga jego oceny przez pryzmat konstytucyjnych klauzul limitacyjnych określonych w art. 31 ust. 3 oraz art. 61 ust. 3 ustawy zasadniczej. Z materiałów legislacyjnych wynika, że celem wprowadzenia omawianego wyłączenia była ochrona praw własności intelektualnej, w szczególności przeciwdziałanie nieuczciwym praktykom polegającym na kopiowaniu rozwiązań opracowanych przez innych wnioskodawców. Rzecznik dostrzega, że ochrona ta znajduje oparcie w wartościach konstytucyjnych, jednak sama jej legitymizacja nie przesądza o zgodności przyjętego rozwiązania z zasadą proporcjonalności.
W ocenie Rzecznika, art. 48 ust. 1 ustawy wdrożeniowej budzi istotne wątpliwości na tle testu proporcjonalności. Po pierwsze, w kontekście przydatności należy wskazać, że obowiązujące przepisy o dostępie do informacji publicznej, w szczególności art. 5 tej ustawy, przewidują mechanizmy ochrony takich dóbr jak tajemnica przedsiębiorcy czy prywatność, które mogą być stosowane także w odniesieniu do dokumentów zawierających elementy objęte ochroną praw własności intelektualnej. Ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych dopuszcza uznanie za informację publiczną dokumentów będących przedmiotem praw autorskich, co nie prowadziło dotychczas do utrwalenia nieuczciwych praktyk rynkowych.
Po drugie, w zakresie konieczności Rzecznik zwrócił uwagę, że osiągnięcie celu ochrony praw własności intelektualnej jest możliwe przy wykorzystaniu istniejących instrumentów prawnych, bez potrzeby wprowadzania generalnego i bezwzględnego wyłączenia stosowania przepisów o dostępie do informacji. Co istotne, takie rozwiązanie nie wynika z obowiązku implementacji prawa Unii Europejskiej, gdyż żadne z rozporządzeń, którym służy ustawa wdrożeniowa, nie wymaga wprowadzenia analogicznego ograniczenia.
Po trzecie, w odniesieniu do proporcjonalności sensu stricto, Rzecznik wskazał na konieczność wyważenia wartości konstytucyjnych, jakimi są z jednej strony prawa informacyjne jednostki, a z drugiej – ochrona praw własności intelektualnej. Całkowite wyłączenie możliwości udostępnienia wniosków o dofinansowanie oraz ich załączników może prowadzić do nadmiernego ograniczenia przejrzystości życia publicznego, zwłaszcza w sytuacji, gdy dokumenty te współkształtują stosunki cywilnoprawne związane z przekazywaniem środków publicznych. Tymczasem rozwiązania przyjęte na poziomie prawa Unii Europejskiej, w szczególności w rozporządzeniu nr 1049/2001, opierają się na mechanizmie ważenia interesów i dopuszczają możliwość ujawnienia dokumentów także w przypadku istnienia ochrony praw własności intelektualnej, jeżeli przemawia za tym nadrzędny interes publiczny.
Rzecznik zwrócił również uwagę, że obecne brzmienie art. 48 ust. 1 ustawy wdrożeniowej uniemożliwia stosowanie podobnego mechanizmu wyważania wartości przez organy krajowe, co może prowadzić do nadmiernego ograniczenia jawności życia publicznego oraz osłabienia społecznej kontroli nad wydatkowaniem środków unijnych.
W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się do Minister Funduszy i Polityki Regionalnej z prośbą o ustosunkowanie się do przedstawionych wątpliwości, a także o informację, czy w projektowanych regulacjach dotyczących kolejnej perspektywy finansowej Unii Europejskiej na lata 2028–2034 planowane jest utrzymanie analogicznego wyłączenia, czy też rozważane są zmiany zmierzające do lepszego wyważenia konstytucyjnych wartości pozostających w kolizji.