wystąpienie do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości w sprawie uwag do projektu zmian w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym w zakresie kontaktów z osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie z dnia 2026-03-19.
wystąpienie do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości w sprawie uwag do projektu zmian w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym w zakresie kontaktów z osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie.
Rzecznik Praw Obywatelskich, w odpowiedzi na wystąpienie Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 marca 2026 r., przedstawił stanowisko dotyczące projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (UD366), odnoszącego się do uregulowania kontaktów osób ubezwłasnowolnionych z osobami bliskimi.
W ocenie Rzecznika projekt stanowi odpowiedź na wieloletnie postulaty dotyczące konieczności zapewnienia osobom ubezwłasnowolnionym realnej ochrony ich życia rodzinnego i prywatnego. Rzecznik przypomniał, że brak regulacji w tym zakresie był przedmiotem licznych skarg kierowanych do jego Biura, a także wcześniejszych wystąpień generalnych do Ministra Sprawiedliwości. Podkreślił przy tym, że obecny stan prawny nie przewiduje mechanizmów umożliwiających sądowe uregulowanie kontaktów dorosłych osób ubezwłasnowolnionych, co zostało potwierdzone również w orzecznictwie Sądu Najwyższego.
Rzecznik zwrócił uwagę, że projektowana regulacja pozostaje w związku z obowiązkiem wykonania wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Bierski przeciwko Polsce, w którym stwierdzono naruszenie prawa do poszanowania życia rodzinnego z uwagi na brak odpowiednich instrumentów prawnych. Projekt wpisuje się także w standardy wynikające z Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, w szczególności w zakresie ochrony przed arbitralną ingerencją w życie prywatne i rodzinne.
Jednocześnie Rzecznik zaznaczył, że niezależnie od prowadzonych prac nad zniesieniem instytucji ubezwłasnowolnienia i wprowadzeniem modelu wspieranego podejmowania decyzji, potrzeba pilnego uregulowania kwestii kontaktów pozostaje aktualna i uzasadniona. W konsekwencji kierunek proponowanych zmian został oceniony pozytywnie.
Rzecznik wskazał jednak na szereg zagadnień wymagających doprecyzowania. W pierwszej kolejności zwrócił uwagę na brak jednoznacznego określenia, czy nowe przepisy mają zastosowanie również do osób ubezwłasnowolnionych częściowo. W ocenie Rzecznika może to prowadzić do wątpliwości interpretacyjnych, zwłaszcza w kontekście zasady odpowiedniego stosowania przepisów o opiece do kurateli. Podkreślił przy tym, że w praktyce sytuacja osób ubezwłasnowolnionych częściowo – szczególnie przebywających w placówkach opiekuńczych – może być zbliżona do sytuacji osób ubezwłasnowolnionych całkowicie.
Rzecznik zauważył również, że projekt nie precyzuje w sposób jednoznaczny, iż regulacja dotyczy wyłącznie osób pełnoletnich. Brak takiego doprecyzowania może prowadzić do kolizji przepisów w przypadku małoletnich ubezwłasnowolnionych całkowicie, wobec których już obowiązują przepisy dotyczące kontaktów z dzieckiem. W ocenie Rzecznika zasadne jest jednoznaczne rozstrzygnięcie tej kwestii w ustawie.
Pozytywnie oceniono przyznanie osobie ubezwłasnowolnionej uprawnienia do samodzielnego występowania do sądu z wnioskiem o uregulowanie kontaktów. Rzecznik podkreślił jednak, że realizacja tego uprawnienia wymaga zapewnienia rzeczywistego dostępu do sądu. W tym kontekście wskazał na potrzebę rozważenia zwolnienia takich osób z kosztów sądowych oraz ograniczenia nadmiernego formalizmu procesowego, który mógłby w praktyce uniemożliwić dochodzenie ich praw. Zwrócił także uwagę na zasadność wprowadzenia mechanizmów umożliwiających ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sytuacji, gdy wniosek nie spełnia wymogów formalnych.
Ponadto Rzecznik podniósł konieczność doprecyzowania przepisów w zakresie zabezpieczenia kontaktów na czas trwania postępowania. W jego ocenie zasadne byłoby wprowadzenie wyraźnego odesłania do odpowiedniego stosowania regulacji dotyczących zabezpieczenia kontaktów z małoletnimi, z jednoczesnym zagwarantowaniem wysłuchania osoby ubezwłasnowolnionej przed wydaniem rozstrzygnięcia w tym przedmiocie.
W ocenie Rzecznika przedstawione uwagi mogą przyczynić się do zwiększenia spójności projektowanej regulacji oraz zapewnienia jej efektywnego stosowania w praktyce. Rzecznik wyraził nadzieję, że zostaną one uwzględnione w toku dalszych prac legislacyjnych nad projektem ustawy.