zgłoszenie udziału w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie ze skargi konstytucyjnej dotyczącej zgodności przesłanki surowości kary grożącej oskarżonemu dla stosowania tymczasowego aresztowania z dnia 2026-03-24.
zgłoszenie udziału w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie ze skargi konstytucyjnej dotyczącej zgodności przesłanki surowości kary grożącej oskarżonemu dla stosowania tymczasowego aresztowania.
Rzecznik Praw Obywatelskich zgłosił udział w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie skargi konstytucyjnej dotyczącej przesłanek stosowania tymczasowego aresztowania. Skarga została wniesiona na tle sprawy, w której wobec skarżącej zastosowano, a następnie przedłużano tymczasowe aresztowanie, powołując się m.in. na art. 258 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Skarżący zakwestionował konstytucyjność tego przepisu w takim rozumieniu, w jakim pozwala on traktować surowość grożącej kary jako samodzielną i wystarczającą podstawę stosowania oraz przedłużania tymczasowego aresztowania, bez konieczności wykazania konkretnych okoliczności świadczących o realnym zagrożeniu dla prawidłowego toku postępowania.
W ocenie Rzecznika skarga w tym zakresie zasługuje na uwzględnienie. Rzecznik uznał, że art. 258 § 2 Kodeksu postępowania karnego, rozumiany w sposób utrwalony w znacznej części praktyki orzeczniczej, prowadzi do nadmiernej ingerencji w konstytucyjnie chronioną wolność osobistą. Zwrócił uwagę, że tymczasowe aresztowanie jest środkiem o wyjątkowo dolegliwym, gdyż oznacza pozbawienie wolności osoby, wobec której nadal działa konstytucyjna zasada domniemania niewinności. Z tego względu przesłanki jego stosowania powinny być interpretowane ściśle, a sama decyzja o zastosowaniu tego środka musi być oparta na zindywidualizowanej i rzetelnej ocenie rzeczywistego ryzyka procesowego.
Rzecznik wskazał, że w praktyce stosowania prawa art. 258 § 2 Kodeksu postępowania karnego bywa odczytywany jako ustanawiający swoiste domniemanie, iż podejrzany lub oskarżony, któremu grozi surowa kara, będzie podejmował działania zmierzające do zakłócenia prawidłowego toku postępowania. Taka wykładnia prowadzi do istotnego osłabienia gwarancyjnego charakteru sądowej kontroli stosowania tymczasowego aresztowania, ponieważ zwalnia organ procesowy z obowiązku wykazywania konkretnych dowodów lub przynajmniej realnych okoliczności wskazujących na niebezpieczeństwo ucieczki, ukrywania się, matactwa albo innego bezprawnego wpływania na przebieg postępowania. W konsekwencji sama surowość ustawowego zagrożenia karą może stawać się w praktyce wystarczającym uzasadnieniem dla zastosowania najbardziej restrykcyjnego środka zapobiegawczego.
W ocenie Rzecznika takie rozumienie przepisu pozostaje w sprzeczności z art. 41 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, gwarantującym każdemu wolność osobistą, a także z art. 31 ust. 3 Konstytucji, który dopuszcza ograniczanie konstytucyjnych wolności i praw tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie prawnym i proporcjonalne do chronionego celu. Rzecznik podkreślił, że ograniczenie wolności osobistej nie może opierać się na automatyzmie ani na konstrukcji, która w praktyce zastępuje ustalenie rzeczywistej potrzeby procesowej abstrakcyjnym założeniem wynikającym wyłącznie z wagi zarzutu i wysokości grożącej sankcji.
Rzecznik zwrócił także uwagę, że wymogi konstytucyjne odnoszące się do podstaw pozbawienia wolności mają szczególnie rygorystyczny charakter. Z zasady demokratycznego państwa prawnego, wyrażonej w art. 2 Konstytucji, wynika obowiązek formułowania przepisów ingerujących w sferę praw i wolności jednostki w sposób dostatecznie precyzyjny, jasny i przewidywalny. Tymczasem zakwestionowany przepis – odczytywany jako samodzielna podstawa stosowania tymczasowego aresztowania – nie określa w sposób dostateczny, jakie konkretne okoliczności miałyby uzasadniać przyjęcie, że grożąca kara rzeczywiście przekłada się na potrzebę izolowania podejrzanego dla zabezpieczenia toku postępowania. W ocenie Rzecznika taka konstrukcja stwarza ryzyko arbitralności i nadmiernie poszerza zakres uznania organów stosujących prawo.
W swoim stanowisku Rzecznik przypomniał, że zastrzeżenia wobec obecnego brzmienia i praktyki stosowania art. 258 § 2 Kodeksu postępowania karnego były już wcześniej dostrzegane w orzecznictwie konstytucyjnym. Wskazał w szczególności, że Trybunał Konstytucyjny sygnalizował potrzebę doprecyzowania tej regulacji, tak aby surowość grożącej kary mogła być traktowana co najwyżej jako czynnik wzmacniający ocenę istniejących obaw procesowych, a nie jako samodzielna i wystarczająca podstawa stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego. Rzecznik zauważył również, że podobne standardy wynikają z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który konsekwentnie podkreśla, iż ciężar zarzutów i grożąca kara nie mogą same przez się usprawiedliwiać długotrwałego pozbawienia wolności przed wydaniem prawomocnego wyroku.
Rzecznik zaakcentował, że tymczasowe aresztowanie nie może pełnić funkcji represyjnej ani stanowić formy uprzedniej dolegliwości związanej z samą powagą zarzucanego czynu. Jego celem jest wyłącznie zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania, a wyjątkowo także zapobieżenie popełnieniu nowego, ciężkiego przestępstwa. Z tego względu przesłanki stosowania tego środka powinny być interpretowane w sposób zawężający, z poszanowaniem zasady subsydiarności oraz z uwzględnieniem obowiązku każdorazowego badania, czy mniej dolegliwe środki zapobiegawcze nie byłyby wystarczające.
W konsekwencji Rzecznik wniósł o stwierdzenie, że art. 258 § 2 ustawy – Kodeks postępowania karnego, rozumiany w ten sposób, że pozwala traktować surowość grożącej kary jako samodzielną i wystarczającą podstawę do stosowania i przedłużania tymczasowego aresztowania, tworząc domniemanie, iż podejrzany może podjąć działania zakłócające prawidłowy tok postępowania, a tym samym zwalniając z obowiązku wykazywania konkretnych dowodów lub okoliczności uzasadniających taką obawę, jest niezgodny z art. 41 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.