wystąpienie legislacyjne do Przewodniczącej Komisji Nadzwyczajnej do Rozpatrzenia Projektów Ustaw dotyczących statusu osoby najbliższej w związku i umowy o wspólnym pożyciu – w sprawie uwag do Projektów Ustaw dotyczących statusu osoby najbliższej w związku i umowy o wspólnym pożyciu z dnia 2026-03-30.
wystąpienie legislacyjne do Przewodniczącej Komisji Nadzwyczajnej do Rozpatrzenia Projektów Ustaw dotyczących statusu osoby najbliższej w związku i umowy o wspólnym pożyciu – w sprawie uwag do Projektów Ustaw dotyczących statusu osoby najbliższej w związku i umowy o wspólnym pożyciu.
W odpowiedzi na zaproszenie do udziału w pracach Komisji Nadzwyczajnej Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił uwagi do ww. projektów. Jednocześnie wyraził nadzieję, że będą one pomocne w dalszych pracach legislacyjnych nad projektami ustaw o rejestrowanych związkach partnerskich i przepisami wprowadzającymi ustawę o rejestrowanych związkach partnerskich.
Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił w pierwszej kolejności uwagi ogólne. RPO wskazał, że uchwalenie ustawy mającej na celu instytucjonalizację związków osób tej samej płci jest konieczne, z punktu widzenia ciążącego na Rzeczypospolitej Polskiej obowiązku respektowania prawa międzynarodowego (art. 9 Konstytucji RP). Wynika to bowiem w sposób jednoznaczny z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC). W wyrokach ETPC potwierdzony został obowiązek państwa – strony Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC) ustanowienia legislacji umożliwiającej osobom tej samej płci zawarcie formalnego związku, przy czym forma prawna takiego związku pozostaje w sferze krajowego marginesu oceny. Zgodnie z art. 9 Konstytucji RP Polska ma obowiązek wykonania wyroków ETPC, aktualnie polskie prawo narusza art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
W dalszej części wystąpienia Rzecznik przedstawił uwagi szczegółowe zarówno do projektu ustawy o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu (dalej: ustawa), a w drugiej kolejności do ustawy – Przepisy wprowadzające ustawę o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu (dalej: przepisy wprowadzające). Zgodnie z projektem ustawy, umowa o wspólnym pożyciu (dalej także: umowa) może być zawarta jedynie u notariusza. Rzecznik zwrócił uwagę, że w projektowanych przepisach brakuje stosownego doprecyzowania zakresu decyzyjności notariusza oraz wskazania, o czym dokładnie ma poinformować osoby zawierające umowę. W przewidzianym w art. 3 ust. 2 projektu ustawy nie ma też wskazania, na czym polega obejście prawa w tym przypadku i jakie skutki prawne wywoła zawarcie umowy w celu obejścia prawa. RPO podaje też w wątpliwość umocowanie notariusza do weryfikacji stanu cywilnego osób zamierzających zawrzeć umowę.
W uwagach szczegółowych Rzecznik wskazał również możliwe przeszkody do zawarcia umowy. W opinii RPO nie mogą jej zawrzeć osoby nieposiadające zdolności do czynności prawnych. W obecnym stanie prawnym z prawa do zawarcia związku partnerskiego nie mogą skorzystać osoby ubezwłasnowolnione całkowicie, co jest krzywdzące dla wielu osób z niepełnosprawnościami. Zdaniem Rzecznika projektodawca nie wskazuje również jasno, czy umowę o wspólnym pożyciu mogą zawrzeć pełnoletnie osoby o ograniczonej zdolności do czynności prawnych. RPO wskazał, że projektodawca nie przewiduje obecnie żadnej możliwości uznania zarejestrowanych związków partnerskich zawartych poza granicami kraju oraz małżeństw zawartych za granicą przez osoby tej samej płci. Skoro zawierana przed notariuszem umowa nie zmienia stanu cywilnego osoby, powstaje zatem pytanie, czym uzasadniony jest zakaz zawarcia takiej umowy przez osoby, które są małżeństwem bądź stronami związku partnerskiego za granicą, które to zdarzenia prawne nie są uznawane w prawie polskim.
Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał również, że ustawa nie precyzuje, jakie skutki wywołuje podpisanie umowy, która nie zostanie zarejestrowana – np. z uwagi na śmierć strony pomiędzy podpisaniem a rejestracją. Zdaniem RPO brakuje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy wszystkie uprawnienia wynikające z zawarcia umowy następują już po jej podpisaniu i jaki skutek wywołuje brak rejestracji tej umowy. W projekcie ustawy nie określono, co w przypadku gdy przy rejestracji umowy kierownik urzędu stanu cywilnego odkryje, że istniały przeszkody do jej zawarcia.
Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił też uwagę na kwestię wyboru pomiędzy wprowadzeniem dziedziczenia ustawowego osób zawierających umowę o wspólnym pożyciu a pozostawieniem tej regulacji dziedziczeniu testamentowemu, które obecnie mieści się w zakresie swobody ustawodawcy. W przypadku, gdy postanowienia zawarte w testamencie notarialnym mogą być kolejno odwołane testamentem holograficznym, notariusz nie może spełnić obowiązku, o którym mowa w art. 7 ust. 7 projektowanej ustawy, jako że nie ma wiedzy na temat sporządzenia nowego testamentu. Choć przepisy umożliwiają w każdym momencie odwołanie testamentu wzajemnego, w sposób w zasadzie nieograniczony, bez konieczności poinformowania o tym fakcie drugiej strony umowy, ustawodawca nie przewiduje, że w przypadku odwołania testamentu drugiej stronie przysługiwać będzie chociażby prawo do zachowku.
Rzecznik Praw Obywatelskich podkreślił także, jak ważne jest zaspokajanie wspólnych uzasadnionych potrzeb. RPO zwrócił uwagę na fakt, że projektodawca pozostaje przy tym niekonsekwentny, bowiem jednocześnie odsyła do art. 43 § 3 k.r.o. (art. 19 ustawy), zgodnie z którym przy ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Zdaniem Rzecznika uzasadnienie projektu nie dostarcza odpowiedzi na pytanie, czy nałożonemu na strony obowiązkowi odpowiada prawo podmiotowe każdej ze stron do domagania się wypełnienia tego obowiązku, czy obowiązek ten pozostaje jedynie w sferze zobowiązań moralnych.
Rzecznik Praw Obywatelskich odniósł się również do możliwości korzystania z mieszkania zajmowanego na podstawie najmu. RPO zwrócił uwagę na to, że projektodawca zrezygnował z zapewnienia osobie o statusie osoby najbliższej prawa do wspólnego zamieszkiwania po zawarciu umowy o wspólnym pożyciu. W projektowanym art. 7 ust. 3 pkt 2 ustawy przewidział jedynie, że strony mogą zawrzeć w umowie postanowienie na wypadek rozwiązania umowy o przyjęciu wzajemnie względem siebie albo w stosunku do jednej osoby najbliższej w związku obowiązku alimentacyjnego. Oznacza to, że jeśli wynajmujący nie wyrazi zgody na zamieszkanie drugiej strony umowy o wspólnym pożyciu, nie będzie ona mogła zamieszkać wraz z najemcą, mimo statusu osoby najbliższej.
Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich projektodawca zaproponował uproszczone rozwiązanie umowy w porównaniu do rozwiązania małżeństwa. Wystarczające ma być zgodne oświadczenie obu stron (art. 30 ust. 1 pkt 1), a w przypadku braku takiego porozumienia – o rozwiązaniu umowy będzie decydował sąd (art. 30 ust. 1 pkt 3). Dodatkowo będzie można wprowadzić do umowy postanowienie, na podstawie którego zostanie ona rozwiązana przez jedną ze stron. Oznacza to, że projektodawca nadal dopuszcza możliwość jednostronnego wypowiedzenia tej umowy.
Rzecznik odniósł się również do regulacji z zakresu postępowania zabezpieczającego i egzekucyjnego. W opinii RPO jest ona spójna z konstrukcją przyjętą w ustawie o statusie osoby najbliższej – respektuje konsekwencje bliskości rodzinnej. Zdaniem Rzecznika poszczególne rozwiązania warto jednak przemyśleć pod kątem redakcyjnym, niekiedy są one bowiem „kalką” przepisów regulujących wspólność majątkową małżonków. RPO poruszył dodatkowo tematy z zakresu prawa karnego i dotyczące sposobu regulowania urlopów okolicznościowych. Oprócz tego zwrócił uwagę na brak konsekwencji projektodawcy w odniesieniu do nowelizacji przepisów ustawy o lasach oraz ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa.
Projektowane rozwiązania zmierzają do realizacji standardów europejskich i międzynarodowych, które zostały potwierdzone m.in. w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. [