Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego w sprawie z wniosku K. K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o wysokość emerytury.

Ubezpieczony K. K. wnioskiem złożonym z dniu 26 listopada 2024 r. wystąpił o ponowne ustalanie wysokości emerytury na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej z pominięciem art. 25 ust 1 b ustawy emerytalnej powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r. Jednocześnie wniósł on o wypłacenie wyrównania wraz z odsetkami. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w K., decyzją z dnia 5 grudnia 2024 r., odmówił wnioskodawcy wznowienia postępowania na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r. (sygn. SK 140/20). W uzasadnieniu wskazano, że wydanie wyroku przez Trybunał Konstytucyjny nie jest przesłanką do uchylenia lub zmiany decyzji wskazaną w art. 114 ustawy emerytalnej. Ubezpieczony złożył odwołanie, wnosząc o wznowienie postępowania na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej i obliczenie wysokości emerytury z pominięciem stosowania art. 25 ust. 1 b ustawy emerytalnej. Organ rentowy ZUS uznał, że zarzuty odwołującego są nieuzasadnione, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z przepisem art. 114 ustawy emerytalnej, oprócz tego wyjaśnił, że w niniejszej sprawie nie wystąpiły żadne przesłanki wymienione w art. 114 ustawy emerytalnej.

Sąd Okręgowy w O. wskazał, że organ rentowy wyliczając podstawę obliczenia emerytury w związku z osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego w decyzji z 10 października 2017 r. uwzględnił kwotę zaewidencjonowanego na koncie ubezpieczonego od 1 stycznia 1999 r., z uwzględnieniem waloryzacji, kapitału początkowego oraz pomniejszył podstawę obliczenia emerytury o sumę kwot pobranych emerytur wcześniejszych zgodnie z przepisem art. 25 ust. 1 b ustawy emerytalnej. W ocenie organu wymiaru sprawiedliwości przepis ten nie została uchylony i znajduje zastosowanie w stanie faktycznym niniejszej sprawy, a w szczególności wobec nie wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., (sygn. SK 140/20). Nie został on opublikowany w Dzienniku Ustaw, zatem nie można mówić o niezgodności decyzji z dnia 10 października 2017 r. z obiektywnym stanem prawnym. Sąd Okręgowy wskazał, że regulacja art. 190 Konstytucji RP jest jasna i nie budzi wątpliwości. Wynika z niej, że dopiero z chwilą opublikowania wyroku w odpowiednim organie urzędowym, przepis, który był przedmiotem orzeczenia zostaje usunięty z porządku prawnego.

Od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 22 kwietnia 2025 r. wnioskodawca wniósł apelację i zaskarżył go w całości zarzucając błędną interpretację, że brak publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r. (sygn. SK 140/20) powoduje, że niekonstytucyjny przepis pozostaje w porządku prawnym, gdy tymczasem brak publikacji nie ma wpływu na stosowanie przez sądy przepisów Konstytucji RP. Ubezpieczony wskazał, że Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 stycznia 2025 r. stwierdził, że wynikający z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r. (sygn. P 20/16) standard konstytucyjny, dotyczący niezgodności z art. 2 Konstytucji RP pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury o kwoty wcześniej pobranych emerytur ma także zastosowanie do innych grupy osób, to jest do mężczyzn urodzonych w latach 1949-1953 korzystający z wcześniejszej emerytury przed wprowadzeniem niekorzystanych zasad pomniejszania. Wyrokiem z dnia 8 października 2025 r. Sąd Apelacyjny w W. w punkcie I. oddalił apelację wnioskodawcy, w punkcie II. oddalił zażalenie organu rentowego, w punkcie III. wzajemnie zniósł między stronami koszty w postępowaniu zażaleniowym i apelacyjnym. Do wyroku nie zostało sporządzone uzasadnienie.

Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, że wywiedzenie skargi kasacyjnej jest utrudnione z uwagi na brak sporządzenia uzasadnienia przez Sąd Apelacyjny. Z akt sądowych sprawy wynika, że ustanowiony w sprawie pełnomocnik procesowy nie wystąpił ze stosownym wnioskiem o jego sporządzenie. Rzecznik zwrócił uwagę, że niezależnie od tego, czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie został opublikowany i niezależnie od składu orzekającego, rozumowanie przeprowadzone w jego uzasadnieniu, jak też w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r. pozwala na przeprowadzenie prokonstytucyjnej wykładni zakresu stosowania art. 25 ust. 1 b ustawy emerytalnej. Zdaniem RPO odwołanie do standardu konstytucyjnego jest niezbędne, by w efekcie dokonać wykładni przepisu w zgodzie z ustawą zasadniczą. Wykładnia prokonstytucyjna to reguła interpretacyjna, która nakazuje m.in., by w razie wątpliwości co do treści normy prawnej przy możliwych różnych kierunkach interpretacyjnych wybrać ten, który pozostaje w zgodzie z normami, zasadami i wartościami konstytucyjnymi. Organy władzy sądowniczej powinny zatem w procesie stosowania prawa w pierwszym rzędzie wykorzystać tak rozumianą technikę wykładni prokonstytucyjnej, by doprowadzić do eliminacji ewentualnych nieprawidłowości jej stosowania i narzucić organom władzy publicznej właściwe rozumienie przepisów ustawy. Jednocześnie RPO podkreślił, że zgodnie z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej.

Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, że przy ustalaniu wysokości emerytury wnioskodawcy zastosowano art. 25 ust. 1 b ustawy emerytalnej w sposób prowadzący do rezultatu sprzecznego z dyrektywami interpretacyjnymi wynikającymi z wypływającej z art. 2 Konstytucji RP zasady zaufania obywatela do organów państwa i ochrony uzasadnionych prawnie oczekiwań, podczas gdy w odniesieniu do sytuacji faktycznej, w jakiej znajduje się wnioskodawca nie można stosować art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, bez uwzględnienia standardu konstytucyjnego doprecyzowanego w wyroku o sygn. P 20/16, a następnie wyroku o sygn. SK 140/20. Skoro wnioskodawca nabył prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w 2017 r., a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym w 2006 r. nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego. Trybunał Konstytucyjny wskazał, że do czasu wprowadzenia ujednoliconych przepisów pozwalających na dochodzenie praw, na zasadzie analogicznej do osób objętych wyrokiem o sygn. P 20/16, osoby zyskujące uprawnienia w następstwie niniejszego wyroku mogą występować z wnioskami o wznowienie postępowania na zasadach ogólnych. Zgodnie z art. 190 ust 4. Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Co więcej, art. 4011 k.p.c. wskazuje, że można żądać wznowienia postępowania w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich uprawnione jest zatem w ramach zgłoszonego wniosku o ponowne ustalanie emerytury na podstawie art. 114 ust 1 ustawy emerytalnej, dokonanie prokonstytucyjnej wykładni przepisów emerytalnych. Nieuwzględnienie tych standardów przy ustalaniu wysokości emerytury daje podstawę do zastosowania instytucji wznowienia postępowania przed organ rentowym, przewidzianego w art. 114 ustawy emerytalnej. Podstawy do ponownego ustalenia wysokości świadczenia przy zastosowaniu prokonstytucyjnej wykładni art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej należy szukać w art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej i to niezależenie od tego, czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. (sygn. SK 140/20) został opublikowany, czy też nie.

Mając na uwadze powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 8 października 2025 r. w części dotyczącej punku 1 przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej z uwagi na występowanie istotnego zagadnienia prawnego (art. 398 § 1 pkt 1 k.p.c.) oraz zaistnienia podstaw kasacyjnych z art. 398 § 1 pkt 1 oraz § 2 k.p.c. Jednocześnie wskazał, że projekt ustawy o ustalaniu wysokości emerytur z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dla niektórych osób, które do dnia 6 czerwca 2012 r. złożyły wniosek o emeryturę na zasadach obowiązujących osoby urodzone przed dniem 1 stycznia 1949 r. został skierowany do uzgodnień międzyresortowych, opiniowania i konsultacji publicznych.