wystąpienie do Sekretarz Stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie projektu ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw (UD354) z dnia 2026-04-10.
wystąpienie do Sekretarz Stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie projektu ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw (UD354).
Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił uwagi do projektu ustawy o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw (UD354). Co do zasady zasługuje on na aprobatę, a proponowane rozwiązania legislacyjne w dużej mierze wychodzą naprzeciw zgłaszanym postulatom zmiany prawa w obszarze szeroko rozumianego systemu opieki nad dzieckiem. Jednocześnie dodał, że opiniowany projekt nadal wymaga pogłębionej refleksji oraz zmian w kilku obszarach.
Rzecznik wskazał, że zasadniczym problemem odnoszącym się do całości opiniowanej nowelizacji ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej jest rozproszenie definicji ustawowych i niekompletny katalog stosowanych pojęć. Niektóre artykuły – jak np. art. 2 i art. 6 – zawierają szczątkowe wyjaśnienia, ale definicje ustawowe są głównie rozmieszczone w całej ustawie, a nie zebrane w jednej jednostce redakcyjnej. Brak definicji legalnych wielu pojęć może powodować istotne wątpliwości przy stosowaniu przepisów ustawy, w konsekwencji mogą być rozumiane niejednoznacznie.
Opiniowany projekt w art. 15a ustawy zmienianej zakłada, że po otrzymaniu aktualizacji planu pracy z rodziną lub oceny końcowej realizacji planu sąd niezwłocznie analizuje sytuację rodzinną dziecka pod kątem zmiany zarządzeń. Nałożenie pewnego rodzaju obowiązku na sąd nie znajduje wprost odniesienia w innych przepisach (jak np. Kodeks rodzinny i opiekuńczy czy Kodeks postępowania cywilnego). Stwarza to ryzyko niepełnego i niejednolitego trybu działania w następstwie przekazanego planu.
Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich przyjęty w projekcie kierunek wsparcia dla osób pełnoletnich z niepełnosprawnością jest krokiem w dobrą stronę. Choć uwzględnia postulaty RPO, to jednak zasadnicze wątpliwości budzi wyznaczony w projektowanym art. 31a ustawy krąg uprawnionych do uzyskania prawa przebywania w rodzinie opiekuńczej. W założeniu projektu zostało określone, że wsparciem rodziny opiekuńczej objęte mogą być osoby spełniające łącznie następujące warunki: ukończyły 25. rok życia; legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i są niezdolne do samodzielnej egzystencji; przebywały w rodzinie zastępczej niezawodowej, zawodowej lub rodzinnym domu dziecka; proces usamodzielnienia, o którym mowa w art. 139c, nie doprowadził do możliwości zamieszkania przez nie poza dotychczasową rodziną zastępczą. W związku z powyższym wsparciem w rodzinie opiekuńczej nie będą mogli być objęci wychowankowie rodzinnej pieczy zastępczej legitymujący się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Na tle omawianej regulacji powstaje też uzasadniona wątpliwość czy określenie „jest niezdolna do samodzielnej egzystencji” oznacza konieczność dysponowania stosownym orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji wydawanym przez lekarza orzecznika ZUS, czy też wystarczające jest posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niespójne pozostaje też kryterium warunkujące dostęp do wsparcia w rodzinie opiekuńczej odnoszące się do efektu procesu usamodzielnienia wobec wieku osoby, która może pozostać w rodzinie opiekuńczej. Poważnym zastrzeżeniem do przebywania w rodzinie opiekuńczej jest także fakultatywny charakter projektowanego rozwiązania.
W opinii RPO istotnym kryterium na decyzję o podejmowaniu zadania rodzica zastępczego jest bezpieczeństwo zawodowe i finansowe. Poza zakresem nowelizacji wciąż pozostają podnoszone przez Rzecznika już wcześniej, m.in. brak możliwości zatrudniania rodzin zastępczych na podstawie umów o pracę. Natomiast w kwestii podejmowania dodatkowego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez rodziców zastępczych zawodowych i prowadzących rodzinne domy dziecka, projekt wprowadza taką możliwość, jednak obwarowaną uzyskaniem zgody organizatora rodzinnej pieczy opiniującego czy charakter i specyfika wykonywanej pracy będzie miała negatywny wpływ na sprawowanie pieczy zastępczej. Optymalnym rozwiązaniem wydaje się wymóg poinformowania organizatora o podjęciu dodatkowego zatrudnienia przez rodzica zastępczego wraz ze stosownym oświadczeniem. Rzecznik zwrócił też uwagę, że rodzic zastępczy wciąż jest pozbawiony możliwości awansu i np. wzrostu wynagrodzenia, projektowany miesięczny dodatek stażowy tylko częściowo wypełnia oczekiwania w tym zakresie. Zdaniem RPO niezasadne jest także utrzymywanie art. 56 ustawy o wspieraniu rodziny, który pozwala na podpisanie umów z rodzinami niezawodowymi tylko w ramach limitu rodzin zastępczych zawodowych na dany rok kalendarzowy. Wątpliwości budzi również zróżnicowanie wysokości miesięcznego wynagrodzenia dla rodziców zastępczych.
Rzecznik zaopiniował projektowane rozwiązania w zakresie usamodzielnienia wychowanków pieczy zastępczej jako pozytywne. Jednak zdaniem RPO pogłębionej analizy i uregulowania nadal wymagają kwestie związane z opiekunem usamodzielnienia, gdyż brak jest ustawowo określonych wymagań kwalifikacyjnych, kwestii nadzoru oraz możliwości weryfikacji oraz egzekwowania realizacji powierzonych zadań, minimalnych standardów działania i profesjonalizacji funkcji opiekuna. Dodatkowo wymaga zasygnalizowania, że procesem usamodzielnienia obejmowani są nie tylko wychowankowie jednostek pieczy zastępczej, ale też osoby opuszczające po osiągnięciu pełnoletności dom pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, dom dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży czy okręgowy ośrodek wychowawczy.
Rzecznik Praw Obywatelskich odniósł się również do zmian ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego. W opinii RPO nowelizacja przepisów musi uwzględniać interesy wszystkich zainteresowanych podmiotów, lecz przede wszystkim – interes małoletniego dziecka. Wyrazem powyższego jest przede wszystkim proponowana zmiana art. 1121 § 1a zdanie drugie k.r.o. oraz wprowadzenie art. 585 § 4 i 5 k.p.c. Pierwszy z wymienionych przepisów stanowi rozwiązanie problemu braku współdziałania rodziców biologicznych dziecka z instytucjami pieczy zastępczej. Dodanie zaś § 4 i 5 do art. 585 k.p.c. wprowadza zasadę prymatu postępowania o przysposobienie i w konsekwencji przesądza o niedopuszczalności rozstrzygania w czasie jego trwania w przedmiocie wniosku o przywrócenie władzy rodzicielskiej.
Rzecznik wskazał również na konieczność wprowadzenia zmian ustawy o pomocy społecznej. Wobec tych proponowanych w art. 53 ustawy o pomocy społecznej zasygnalizował, że procedowany projekt zakłada także nowelizację przepisów dotyczących mieszkań treningowych i wspomaganych, a zmiany w opiniowanym projekcie i projekcie UD315 obejmujące pkt 3 w ust. 3 i ust. 3a wzajemnie się wykluczają. Dlatego też zasadne byłoby skoordynowanie prac legislacyjnych, celem kompleksowego i jednolitego uregulowania przedmiotowej materii.
Rzecznik Praw Obywatelskich przekazał powyższe uwagi z nadzieją, że przyczynią się one do wypracowania jak najlepszych rozwiązań ustawowych w zakresie wspierania rodziny oraz systemu pieczy zastępczej. Jednocześnie poinformował o monitorowaniu przebiegu prac legislacyjnych w tej sprawie, z tego względu nie wyklucza dalszego formułowania uwag do procedowanych regulacji w późniejszym terminie.