wystąpienie do Przewodniczącej Komisji Nadzwyczajnej ds. zmian w kodyfikacjach w Sejmie w Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie zmiany art. 87 Kodeksu postępowania karnego w zakresie wprowadzającym sądową kontrolę decyzji prokuratora w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika osoby niebędącej stroną z dnia 2026-04-16.
wystąpienie do Przewodniczącej Komisji Nadzwyczajnej ds. zmian w kodyfikacjach w Sejmie w Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie zmiany art. 87 Kodeksu postępowania karnego w zakresie wprowadzającym sądową kontrolę decyzji prokuratora w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika osoby niebędącej stroną.
Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił Pani Przewodniczącej uwagi do rządowego projektu ustawy o zmianie Kodeksu postępowania karnego oraz Kodeksu karnego skarbowego (druk sejmowy nr 2372). Jednocześnie podkreślił, że podtrzymuje stanowisko wyrażone na etapie rządowym do druku nr UD302.
Zdaniem Rzecznika przedłożony projekt uwzględnia postulaty przedstawione w poprzednich wystąpieniach jedynie kierunkowo. Świadczą o tym odstępstwa od możliwości przeprowadzenia czynności procesowej z udziałem pełnomocnika osoby niebędącej stroną, pomimo nawet zgłoszenia przez niego udziału. Jeśli te założenia zostaną sfinalizowane w procesie legislacyjnym, uprawnienia osoby niebędącej stroną do udziału w czynnościach procesowych z asystą pełnomocnika, pozostaną nadal w formie deklaratywnej.
Odnosząc się do projektowanego art. 87 § 4 k.p.k., Rzecznik zaakceptował założenie, że nie jest konieczne uchylanie art. 87 § 3 k.p.k., a wystarczające dla zapewnienia gwarancji konstytucyjnych jest wprowadzenie zaskarżalności decyzji prokuratora do sądu. Rzecznik pozytywnie ocenił również przyjęcie modelu bezpośredniego kierowania zażalenia do sądu, bez etapu zażalenia hierarchicznego w ramach pionu prokuratorskiego, choć wcześniej proponował rozwiązanie dwustopniowe. Wskazał jednocześnie na istotny mankament projektowanej regulacji – brak jakiegokolwiek terminu dla prokuratora na przekazanie zażalenia wraz z niezbędnymi aktami do sądu. Rzecznik zwrócił uwagę, że w odniesieniu do innych kategorii zażaleń, dla których ustawa wprowadza instrukcyjne terminy rozpoznania (tymczasowe aresztowanie, zabezpieczenie majątkowe), Kodeks postępowania karnego przewiduje 48-godzinny termin na przekazanie zażalenia do sądu. W ocenie Rzecznika nie ma podstaw, aby nowego typu zażalenia – dotyczącego odmowy dopuszczenia pełnomocnika – nie objąć analogicznym wymogiem. W związku z powyższym zaproponował zmianę art. 463 § 2 k.p.k. o następującej treści: „Zażalenie na postanowienie w przedmiocie tymczasowego aresztowania, zabezpieczenia majątkowego oraz odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika osoby niebędącej stroną, powinno być przekazane do rozpoznania w ciągu 48 godzin”.
Najdalej idące zastrzeżenia Rzecznika dotyczą projektowanego art. 87 § 5 k.p.k. Rzecznik zwrócił uwagę, że projekt wprowadzał zasadę bezwzględnej suspensywności postanowienia prokuratora o odmowie dopuszczenia pełnomocnika – ma ono stać się wykonalne dopiero z chwilą uprawomocnienia. Jednocześnie przewidziano dwa wyjątkowo szerokie wyłomy: możliwość natychmiastowego wykonania postanowienia w „wypadkach niecierpiących zwłoki” lub „gdy przemawia za tym ważny interes śledztwa”. W ocenie Rzecznika takie ukształtowanie wyjątków stwarza prokuratorowi możliwość przeprowadzenia kluczowej czynności, przede wszystkim przesłuchania świadka, bez udziału zgłoszonego pełnomocnika jeszcze przed sądowym rozpoznaniem zażalenia. W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której kontrola sądowa nastąpi dopiero po dokonaniu czynności wywołującej nieodwracalne skutki procesowe i stanie się iluzoryczna.
Rzecznik podkreślił ponadto, że nieostrość przesłanek „wypadku niecierpiącego zwłoki” i „ważnego interesu śledztwa” grozi ich arbitralnym stosowaniem i osłabia standard rzetelnego procesu, wynikający także z art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Rzecznik zwrócił uwagę na wewnętrzną niespójność regulacji – z jednej strony projekt nakłada na sąd obowiązek niezwłocznego rozpoznania zażalenia, z drugiej dopuszcza wcześniejsze wykonanie postanowienia prokuratora na podstawie nieprecyzyjnych klauzul. W jego ocenie, przy tak zakreślonych wyjątkach, prokurator może w istocie uprzedzać kontrolę sądu, przeprowadzając przesłuchanie osoby niebędącej stroną bez jej pełnomocnika, a tym samym pozbawiając zażalenia praktycznego znaczenia.
W związku z tym Rzecznik zaproponował zawężenie przesłanek dopuszczających natychmiastową wykonalność postanowienia. Wskazał, że zamiast szerokiej klauzuli „wypadku niecierpiącego zwłoki” należy posłużyć się kryterium „obawy niemożności przeprowadzenia czynności”, odnoszącym się do sytuacji, w których opóźnienie uniemożliwiłoby w ogóle dokonanie czynności z udziałem danej osoby. W miejsce „ważnego interesu śledztwa” Rzecznik postuluje wprowadzenie przesłanki „konieczności zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania”, rozumianej jako realne, oparte na materiale dowodowym zagrożenie dla przebiegu postępowania, związane z zachowaniem osoby wskazanej w art. 87 § 2 k.p.k.
Opiniowany projekt ustawy, obok zasługującego na akceptację rozwiązania w zakresie otworzenia kontroli sądowej dla decyzji prokuratorskich odmawiających dopuszczenia do czynności pełnomocnika osoby niebędącej stroną oraz wstrzymania wykonalności postanowienia prokuratorskiego do chwili jego uprawomocnienia, zawiera również propozycje, które budzą zastrzeżenia i powinny być przedmiotem pogłębionej analizy. W szczególny sposób odnosi się to do braku sprecyzowania w art. 87 § 4 k.p.k. terminu dla prokuratora na przekazanie zażalenia i niezbędnych akt sądowi oraz zbyt szeroko zakrojone w § 5 przesłanki pozwalające prokuratorowi przeprowadzić czynność bez udziału pełnomocnika, zanim dojdzie do uprawomocnienia się postępowania.
Mając na uwadze powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Pani Poseł Komisji Nadzwyczajnej ds. zmian w kodyfikacjach z prośbą o uwzględnienie uwag zawartych w niniejszej opinii.