wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie stosowania środków przymusu, ingerujących zwłaszcza w prawa i wolności obywatelskie osób nieletnich z dnia 2026-04-27.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie stosowania środków przymusu, ingerujących zwłaszcza w prawa i wolności obywatelskie osób nieletnich.
Przedmiotem zainteresowania Rzecznika Praw Obywatelskich pozostają kwestie stosowania środków przymusu, szczególnie ingerujących w prawa i wolności obywatelskie. Do takich środków należy również ujęcie obywatelskie stosowane wobec osób nieletnich.
Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę, że ujęcie obywatelskie dotyka jednego z najważniejszych praw człowieka – wolności i nietykalności osobistej. Zgodnie z art. 41 ust. 1 Konstytucji RP, każdemu zapewnia się nietykalność osobistą i wolność osobistą, a jej pozbawienie lub ograniczenie może nastąpić tylko w trybie i na zasadach określonych w ustawie. Rzecznik dodał, że wolność osobista jednostki może być realizowana jedynie w granicach powszechnie obowiązujących norm prawnych. Pod tym pojęciem kryje się możliwość swobodnego określania przez jednostkę swego zachowania i postępowania zarówno w życiu publicznym, jak i prywatnym, nieograniczoną przez jakiekolwiek inne czynniki ludzkie.
Rzecznik podkreślił, że wolność nie ma charakteru absolutnego, ustrojodawca w treści art. 41 ust. 1 Konstytucji RP w sposób wyraźny dopuścił możliwość jej ograniczenia, a nawet całkowitego pozbawienia, o ile nastąpi to "na zasadach i w trybie określonych w ustawie". Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, w ślad za stanowiskiem wyrażonym także w piśmiennictwie, wskazuje, że termin „zasady” użyty w art. 41 ust. 1 Konstytucji RP należy rozumieć szerzej, niż to jest rozumiane w ustawodawstwie zwykłym. Nie może tu bowiem chodzić o ustanowienie w ustawach jedynie norm o ogólniejszym charakterze, które ustanawiałyby tylko podstawy legislacji w określonym obszarze, natomiast normy bezpośrednio stosowalne mogłyby być ustanowione poza ramami takich ustaw. W komentowanym przepisie określenie „zasady” jest synonimem terminu „regulacje”. Istnieje zatem konstytucyjny wymóg, aby ustawy w tym zakresie były zupełne (kompletne) i zawierały wszystkie sytuacje, w ich całokształcie dopuszczalnych ograniczeń lub pozbawień omawianej wolności – a nie tylko ogólne podstawy do takich działań.
Zdaniem Rzecznika wymóg zachowania formy ustawowej nie jest jednak jedynym ograniczeniem krępującym swobodę prawodawcy w zawężaniu możliwości korzystania przez jednostkę z jej wolności osobistej. Pozostałe przesłanki ustanawiania dopuszczalnych ograniczeń tej wolności wskazuje art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, który jest dopełniającym wzorcem kontroli dla art. 41 ust. 1 Konstytucji RP. Z jego treści wynika, że ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób, a ponadto nie mogą naruszać istoty wolności i praw.
Rzecznik wskazał, że przepisem określającym warunki tzw. ujęcia obywatelskiego jest art. 243 k.p.k. Zgodnie z nim, każdy ma prawo ująć osobę na gorącym uczynku przestępstwa lub w pościgu podjętym bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa, jeżeli zachodzi obawa ukrycia się tej osoby lub nie można ustalić jej tożsamości. Dalej ustawa precyzuje, że osobę ujętą należy niezwłocznie oddać w ręce Policji. Ujęcie obywatelskie jako środek przymusu rozumiane jest jako fizyczne schwytanie osoby, traktowane też jako rodzaj specyficznego zatrzymania. Nadal jednak jest to tylko uprawnienie, nie będące prawnym obowiązkiem podjęcia zatrzymania i wykazywania obywatelskiego heroizmu. Ujęcie jest jednocześnie naruszeniem wolności osobistej sprawcy, więc dla wyłączenia bezprawności, chociażby z art. 189 k.k., musi spełniać określone warunki ustawowe.
Rzecznik zwrócił uwagę, że zatrzymanie obywatelskie nie zostaje pozbawione cech prawnie dopuszczalnego, w sytuacji, jeśli dla zatrzymania sprawcy niezbędne jest użycie siły fizycznej czy innych środków uniemożliwiających uwolnienie się osoby ujętej. Ujęcie może bowiem wiązać się ze stosowaniem przemocy w granicach niezbędnych do zapobieżenia oddaleniu się zatrzymanego. O przekroczeniu granic obywatelskiego zatrzymania, a zatem wyłączenia działania w granicach tego swoistego kontratypu, może świadczyć zachowanie, które przekracza warunki konieczne dla ustalenia sprawcy, ale przybiera charakter swoistego odwetu na uciekającym sprawcy. Jeśli zatem zostają spełnione wszystkie warunki legalności ujęcia obywatelskiego (zgodnie z art. 243 § 1 k.p.k.), wszelki opór osoby ujętej przed zatrzymaniem nie jest obroną konieczną i nie zasługuje na ochronę prawną. Osoba ujęta nie posiada przy tym uprawnień karnoprocesowych przewidzianych dla osób zatrzymywanych (w tym zażalenia opisanego w art. 246 k.p.k.), które pozwalałoby na kontrolę zasadności, legalności i prawidłowości tej czynności. W razie uznania bezprawności ujęcia może złożyć zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa, m.in. z art. 189 k.k.
Rzecznik wskazał na konieczność zestawienia powyższych założeń z warunkami stosowania ujęcia obywatelskiego jako środka przymusu na gruncie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Zgodnie z art. 27 w.r.n. „w sprawach nieletnich przepisy Kodeksu postępowania cywilnego właściwe dla spraw opiekuńczych stosuje się odpowiednio, chyba że niniejsza ustawa stanowi inaczej”, co oznacza, że postępowanie oparte jest na procedurze mieszanej, tj. na przepisach ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich oraz przepisach Kodeksu postępowania cywilnego dotyczących trybu nieprocesowego, właściwego dla spraw opiekuńczych, które stosuje się odpowiednio. Ustawa regulująca postępowanie z udziałem nieletnich nie reguluje odrębnie instytucji ujęcia obywatelskiego, jak również nie zawiera odesłania do odpowiedniego stosowania tej instytucji opisanej w art. 243 k.p.k., inaczej niż ma to miejsce na gruncie procedury w sprawach o wykroczenia, stosownie do brzmienia art. 45 § 2 k.p.s.w.
Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę, że brak jest natomiast jakiejkolwiek normy odsyłającej do regulacji procedury karnej, tj. art. 243 k.p.k., czy osobnego uregulowania dopuszczalności ujęcia i określenia jego warunków. Oprócz tego wskazał, że nie ma również przepisów, które precyzowałyby szczególne obowiązki funkcjonariuszy Policji w momencie przejęcia nieletniej osoby, uprzednio ujętej przez obywatela. Zdaniem RPO nie usprawiedliwia to braku takich wytycznych (art. 72 ust. 1 Konstytucji RP). Stosownie do cytowanego przepisu, każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, zaś minimalnym tego gwarantem jest precyzyjne zakreślenie granic i warunków ingerencji w wolność i nietykalność osobistą innych obywateli.
Z uwagi na powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał na konieczność doprecyzowania warunków stosowania ujęcia obywatelskiego wobec nieletniego na gruncie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, poprzez wyraźne zakreślenie takiej dopuszczalności i warunków tej ingerencji. Jednocześnie zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości o dokonanie analizy wskazanych w wystąpieniu problemów i rozważenie zainicjowania stosownych działań legislacyjnych.