wystąpienie do Przewodniczącego Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka oraz Przewodniczącej Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu wzmocnienia sądowego nadzoru nad kontrolą operacyjną z dnia 2026-04-27.
wystąpienie do Przewodniczącego Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka oraz Przewodniczącej Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu wzmocnienia sądowego nadzoru nad kontrolą operacyjną.
Projekt ustawy (druk sejmowy nr 2411) zmierza do zmniejszenia ryzyka nieproporcjonalnej ingerencji w sferę prywatności jednostki oraz ograniczenia możliwości nadużyć w związku ze stosowanymi działaniami inwigilacyjnymi. W założeniu projektodawców ustawa ta powinna również zwiększyć kontrolę i nadzór nad stosowaniem działań operacyjnych.
Rzecznik zwrócił uwagę, że ustawa z druku sejmowego nr 2411 w najszerszym zakresie odnosi się do uprawnień sądu w związku z kontrolą operacyjną. Projektodawcy równocześnie proponują zwiększenie uprawnień prokuratora w zakresie nadzoru nad kontrolą operacyjną, tj. wprost przyznają: prawo do zaskarżenia decyzji w przedmiocie zastosowania kontroli operacyjnej, tzw. zgody następczej w przypadku zarządzenia kontroli w ramach czynności niecierpiących zwłoki, przerwania kontroli operacyjnej na mocy postanowienia sądu, przedłużenia kontroli operacyjnej; oraz uprawnienie do przerwania kontroli operacyjnej zarządzonej na podstawie decyzji sądu. Zdaniem Rzecznika doprecyzowanie kwestii prawa do zaskarżenia postanowienia sądu w przedmiocie kontroli operacyjnej jest słusznym kierunkiem zmian, pozwala bowiem przeciąć ewentualne rozbieżności w praktyce orzeczniczej poszczególnych sądów.
Rzecznik pozytywnie też ocenił wskazanie wprost w przepisach ustawowych uprawnienia/kompetencji prokuratora do przerwania kontroli operacyjnej w każdym czasie. Jednocześnie zauważył, że proponowane rozwiązania nie przewidują nadania organom kierowniczym poszczególnych służb (m.in. Komendantowi Głównemu Policji, Szefowi ABW czy Szefowi CBA) uprawnienia do zaskarżenia decyzji prokuratorskiej. Proponowane rozwiązania usuwają istniejące wątpliwości interpretacyjne w zakresie kompetencji prokuratorskich, wynikające z konieczności rekonstruowania uprawnienia do wydania decyzji o przerwaniu kontroli operacyjnych z rozproszonych przepisów o różnej randze – z przepisów ustawowych, jak i z rozporządzeń wykonawczych. Zwiększenie uprawnień nadzorczych prokuratora jest jednak niepełne, ponieważ opiniowana ustawa nie reguluje kwestii przekazania właściwemu prokuratorowi wszystkich materiałów zgromadzonych podczas stosowania kontroli operacyjnej w przypadku uzyskania dowodów pozwalających na wszczęcie postępowania karnego lub mających znaczenie dla toczącego się postępowania.
Rzecznik wspomniał o tym, że zasadniczym celem ustawy jest wzmocnienie nadzoru sądowego nad czynnościami operacyjnymi. W tym zakresie projekt przewiduje: zapewnienie dostępu właściwego sądu do wyników kontroli operacyjnej, także w przypadku, gdy nie uzyskano dowodów na potrzeby postępowania karnego; przyznanie sądowi uprawnienia do żądania przedstawienia informacji o prowadzonej kontroli operacyjnej w trakcie jej trwania; przyznanie sądowi uprawnienia do przerwania w każdym czasie prowadzonej kontroli operacyjnej. W opinii RPO sam kierunek zmian jest słuszny, problem jednak w tym, że bez odpowiednich zmian o charakterze administracyjno-organizacyjnym uprawnienia nadzorcze sądu po zarządzeniu kontroli operacyjnej będą uprawnieniami istniejącymi w teorii, a nie w praktyce. Projektowana ustawa nie zmienia art. 19 ust. 1a ustawy o Policji oraz analogicznych rozwiązań w pozostałych ustawach o służbach policyjnych i służbach specjalnych. Sąd nie ma możliwości zapoznać się z całością dokumentacji zebranej przez służby policyjne i specjalne, dysponuje jedynie materiałami „uzasadniającymi” kontrolę, które zostały wyselekcjonowane przez organy zainteresowane tym, by zgoda na niejawną inwigilację została wyrażona. Projektowane przepisy nie przewidują także możliwości zwrócenia się przez sąd orzekający w przedmiocie zastosowania kontroli operacyjnej o uzupełnienie materiałów czy zażądania przedstawienia zebranych dotychczas informacji.
Rzecznik uznał za nadmiarowe oczekiwanie, że sędzia z dyżuru, mający szereg innych spraw w referacie, będzie ponadstandardowo zaangażowany w nadzór nad działaniami operacyjnymi w sprawie, którą rozpoznawał przez kilkadziesiąt minut, kilka miesięcy wcześniej. Jeśli nie sięgnie on po dodatkowe informacje w toku prowadzonej kontroli operacyjnej, nie przerwie kontroli operacyjnej przed upływem maksymalnego terminu, na jaki kontrola została zarządzona. W tym kontekście RPO zauważył, że efektywność projektowanych uprawnień nadzorczych sądu będzie zależała nie tylko od ich formalnego przyznania w przepisach ustawowych, ale również od stworzenia takich warunków organizacyjnych, w których ich wykonywanie będzie możliwe w ramach zwyczajnej pracy orzeczniczej. System powinien być ukształtowany w taki sposób, by sędzia – w ramach zwykłego referatu i przy normalnym obciążeniu obowiązkami – mógł w sposób rzeczywisty korzystać z przyznanych mu kompetencji nadzorczych. Zdaniem Rzecznika opiniowana ustawa nie odnosi się również do kwestii kontroli sądowej ex post, tj. kontroli czynności operacyjnych sprawowanej przez sąd meriti, orzekający w sprawie karnej. Dla kompletności sądowego nadzoru i sądowej kontroli czynności operacyjno-rozpoznawczych konieczne jest wprowadzenie rozwiązań, takich jak: dysponowanie przez sąd meriti pełną treścią wniosku o zastosowanie lub przedłużenie wniosku o kontrolę operacyjną; oraz możliwość zażądania przedstawienia materiałów, jakie znajdowały się w posiadaniu uprawnionej służby policyjnej albo służby specjalnej.
Co do zasady, Rzecznik ocenił pozytywnie proponowane zmiany w zasadach niszczenia materiałów nieprzydatnych albo zawierających informacje objęte tajemnicami. Jednak skoro ustawodawca wprowadza terminy niszczenia materiałów niewykorzystywanych w postępowaniu karnym, to powinien także wprowadzić precyzyjny termin do poinformowania sądu o wykonaniu zarządzenia. Posłużenie się zwrotem „niezwłocznie” nie jest zasadne dla zwiększenia gwarancji rzeczywistego zniszczenia materiałów, należy rozważyć wprowadzenie precyzyjnego terminu, np. 7 albo 14 dni.
Opiniowana ustawa w art. 2 pkt 7 proponuje wprowadzenie obowiązku przedstawiania informacji odnośnie do kontroli operacyjnej Sejmowi i Senatowi stosowanej przez Straż Graniczną. Proponowany art. 9e ust. 21 ustawy o SG jest wzorowany na art. 19 ust. 22 ustawy o Policji. W opinii RPO propozycja zwiększenia obowiązków informacyjnych wobec społeczeństwa w zakresie działań operacyjnych jest słuszna, zaś proponowana zmiana zasługuje na pełną aprobatę. Niemniej jednak, wydaje się, że nie ma formalnych przeszkód, by bardziej szczegółowe informacje odnośnie do kontroli operacyjnej byłby przekazywane również przez CBA, Żandarmerię Wojskową czy KAS. Częściowo te służby i tak realizują obowiązek informacyjny w ramach danych i sprawozdania prezentowanego na podstawie art. 11 ustawy – Prawo o prokuraturze.
Rzecznik odniósł się także do nowelizacji ustawy z dnia 21 czerwca 1996 r. o szczególnych formach sprawowania nadzoru przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych. RPO uznał za pozytywne zmiany m.in.: zniesienie uprawnienia Inspektora Nadzoru Wewnętrznego do prowadzenia kontroli operacyjnej i zakupu kontrolowanego oraz ograniczenie zakresu przedmiotowego spraw, w których Inspektor Nadzoru Wewnętrznego miałby prawo skorzystać z kompetencji z art. 11p ustawy o szczególnych formach sprawowania nadzoru przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Zestawienie projektowanych art. 11p ust. 7 i 11 ustawy o szczególnych formach sprawowania nadzoru przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych prowadzi do wniosku, że projektodawca w sposób świadomy różnicuje udział prokuratora na poszczególnych etapach tej samej procedury. Zdaniem RPO przepis art. 11p ust. 7 zd. 3 ustawy o szczególnych formach sprawowania nadzoru przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych powinien zostać zmieniony w taki sposób, by prokurator miał prawo wziąć udział w posiedzeniu sądu i miał takie same uprawnienia na każdym etapie procedury sięgania po informacje objęte tajemnicami.
Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał w sformułowanych uwagach, że jedną z najpilniejszych zmian jest wprowadzenie procedury notyfikacji, co pozwoli jednostce uzyskać informację, że była objęta niejawną inwigilacją albo że jej dane zostały pozyskane przez Policję lub służby wraz z możliwością zaskarżenia decyzji o poddaniu niejawnej inwigilacji do niezależnego organu (sądu). Jednocześnie wskazał, iż nawet najbardziej efektywny nadzór sądowy, połączony z kontrolą sądową ex post nie zastąpi potrzeby całościowej przebudowy systemu zewnętrznego nadzoru nad działalnością służb specjalnych i policyjnych ani nie przybliży krajowego ustawodawstwa do wymagań, jakie wynikają z szeroko rozumianego prawa europejskiego.