opinia skierowana do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości na temat projektu ustawy o biegłych sądowych oraz instytucjach opiniujących z dnia 2026-04-27.
opinia skierowana do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości na temat projektu ustawy o biegłych sądowych oraz instytucjach opiniujących.
Opiniowany projekt Ministerstwa Sprawiedliwości jest odpowiedzią na wystąpienia Rzecznika Praw Obywatelskich skierowane do Ministra Sprawiedliwości i Prezesa Rady Ministrów. Stanowi krok w dobrym kierunku i odpowiada na wiele z sygnalizowanych przez RPO wyzwań.
Rzecznik zwrócił uwagę na zapisy dotyczące Składu Państwowej Komisji Certyfikacyjnej i kwalifikacji jej członków. Zgodnie z projektem PKC ma składać się z 15 członków, spośród których 1/3 mają stanowić prawnicy, a 2/3 przedstawiciele innych dziedzin i specjalności (art. 9 ust. 1 projektu). W związku z tym RPO wyraził wątpliwość, czy PKC będzie zdolna do wywiązania się z zadania weryfikacji kompetencji kandydatów na biegłych z setek różnych dziedzin i specjalności (art. 27 ust. 2 projektu). Tego problemu nie rozwiązuje możliwość powołania przez Przewodniczącego PKC zespołu oceniającego złożonego ze specjalistów z danej dziedziny (art. 28 ust. 2 projektu), zważywszy, że będzie mogło to nastąpić jedynie ad hoc i tylko na wniosek zespołu roboczego Komisji. Rzecznik zwrócił też uwagę na stosunkowo niskie wymagania stawiane kandydatom na członków Komisji. Paradoksalnie są one niższe od stawianych kandydatom na biegłych. Biorąc pod uwagę powyższe, RPO opowiedział się m.in. za zwiększeniem liczby członków PKC w celu zapewnienia jej większej reprezentatywności w świecie naukowym oraz podwyższeniem wymagań stawianych kandydatom na członków PKC, w szczególności za wprowadzeniem wymogu udokumentowania posiadanej wiedzy.
Według Rzecznika niewystarczające są gwarancje niezależności Państwowej Komisji Certyfikacyjnej. Projekt gwarantuje co prawda członkom PKC 4-letnią kadencję i określa dość precyzyjnie przesłanki jej ustania oraz odwołania, to jednak budzi wątpliwości. Członkostwo w Państwowej Komisji Certyfikacyjnej ma ustawać w przypadku „utraty zdolności do pełnienia powierzonych obowiązków na skutek choroby trwającej co najmniej 6 miesięcy” (art. 9 ust. 7 pkt 4 projektu). Projekt nie określa, w jaki sposób Minister Sprawiedliwości ma potwierdzić jej wystąpienie. W związku z tym RPO postuluje o doprecyzowanie w art. 9 ust. 7 pkt 4 projektu, że utratę zdolności na skutek choroby stwierdza się na podstawie orzeczenia lekarskiego.
Rzecznik zwrócił też uwagę na niedostatki procedury certyfikacyjnej biegłych i instytucji opiniujących. W obecnym kształcie nie daje ona wystarczających gwarancji rzetelnej weryfikacji kompetencji kandydatów na biegłych i organizacji ubiegających się o status instytucji opiniujących. O przyznaniu bądź odmowie przyznania certyfikatu ma decydować 5-osobowy zespół roboczy (art. 14 ust. 2 pkt 3 projektu). Problematyczny wydaje się także brak wystarczającej reprezentatywności składu Komisji, który może spowodować, że weryfikacją kompetencji kandydatów będą zajmować się osoby niemające wiedzy w danej dziedzinie. W wielu przypadkach weryfikacji kompetencji będą mogły dokonać dopiero powoływane ad hoc zespoły oceniające złożone ze specjalistów z dziedziny danego kandydata, więc rola ich będzie – a przynajmniej powinna być – kluczowa. Projekt zostawia również furtkę do ograniczenia weryfikacji kompetencji kandydata do potwierdzenia kompletności dokumentów. Zdaniem RPO istnieje znaczące ryzyko, że przy dużej liczbie wniosków o certyfikację, procedura weryfikacji kompetencji będzie miała zautomatyzowany, powierzchowny i symboliczny charakter, a PKC będzie przyznawać certyfikaty wyłącznie na podstawie formalnego potwierdzenia kompletności dokumentów.
Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał także na konieczność doprecyzowania wytycznych w delegacjach ustawowych do uregulowania szczegółowych kwestii związanych z funkcjonowaniem Komisji i rolą biegłych sądowych oraz instytucji opiniujących. Szczególne wątpliwości dotyczą: art. 21 ust. 4 projektu, który upoważnia Ministra Sprawiedliwości do określenia wysokości wynagrodzenia członków Komisji; art. 31 ust. 5 i art. 47 ust. 5 projektu upoważniający Ministra Sprawiedliwości do określenia wymagań technicznych certyfikatu biegłego sądowego i instytucji opiniującej; art. 59 ust. 2 projektu upoważniający Ministra Sprawiedliwości w porozumieniu z innymi ministrami do określenia dziedzin i specjalności, w których opiniują biegli sądowi i instytucje opiniujące.
Rzecznik odniósł się również do kompetencji Państwowej Komisji Certyfikacyjnej w kwestii zawieszania i cofania certyfikatów biegłych oraz instytucji opiniujących. Nieostrość przesłanek cofnięcia i zawieszenia certyfikatu biegłego, w powiązaniu z natychmiastową wykonalnością decyzji o zawieszeniu, brakiem wymogu wysłuchania przed zawieszeniem, wyłączeniem dwuinstancyjności postępowania oraz brakiem suspensywnego charakteru skargi do WSA, budzi wątpliwości z punktu widzenia zasady sprawiedliwości proceduralnej i zakazu nadmiernej ingerencji (art. 2 Konstytucji). Według RPO mankamentem projektowanych rozwiązań jest też możliwość cofnięcia przez PKC certyfikatu z powodu choroby lub utraty sił przez biegłego bez sprecyzowania, na jakiej podstawie to następuje (art. 36 ust. 1 pkt 2 projektu). Taką podstawą powinno być orzeczenie lekarskie, jednak nie wynika to z projektowanego przepisu. Podobne zastrzeżenia odnoszą się do procedury zawieszenia i cofnięcia certyfikatu instytucji opiniującej (art. 50-51 projektu), w tym przypadku brakuje odpowiednich gwarancji procesowych.
Rzecznik krytycznie ocenił szczątkowe uregulowanie obowiązku szkoleniowego, mimo jego kluczowego znaczenia dla aktualności wiedzy i umiejętności biegłych. Wskazał, że popełniane przez nich błędy są jedną z przyczyn nieprawidłowych orzeczeń w sprawach wymagających wiadomości specjalnych, a także przewlekłości postępowania, gdy sąd jest zmuszony zasięgać dodatkowych opinii w celu weryfikacji uprzednio wydanych. W związku z tym RPO opowiedział się za uzupełnieniem projektu o delegację ustawową i określenie w rozporządzeniu minimalnych kwalifikacji osób prowadzących szkolenia, kategorii szkoleń oraz metod zdobytej w trakcie ich trwania wiedzy; rozważeniem uzupełnienia projektu o rozwiązania zapewniające wsparcie państwa przy organizacji wymaganych szkoleń (np. poprzez granty), powiązane z weryfikacją ich jakości.
Rzecznik przedstawił też uwagi do nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego i ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (art. 80 i art. 85 projektu). Podkreślił, że szczegółowe zmiany w tym zakresie zasługują generalnie na aprobatę. Jednak pewne wątpliwości może budzić regulacja art. 290 § 4 k.p.c. w następującym zakresie: ustne uzupełnienie opinii sporządzonej przez instytucję naukową lub specjalistyczną bądź wyjaśnienie albo dodatkową opinię składa osoba wyznaczona do tego przez tę instytucję. Pomijając problem właściwej reprezentacji, zgodnie z wewnętrznymi przepisami (statutem) opiniującej instytucji naukowej lub specjalistycznej, który niewątpliwie będzie podlegał weryfikacji przez sąd orzekający w sprawie wymagającej przeprowadzenia dowodu z opinii, wątpliwości budzi status takiej osoby. Z założenia może być to każda osoba wyznaczona przez tę instytucję, a zatem również niezwiązana z jej działalnością naukową lub badawczą, a także pozbawiona wiedzy specjalistycznej. Zasadne wydaje się zatem pytanie o celowość przeprowadzenia przez sąd czynności dowodowych z taką osobą. W związku z tym RPO poddaje pod rozwagę celowość utrzymywania w k.p.c. rozwiązania przewidzianego w zdaniu pierwszym art. 290 § 4 k.p.c., ewentualnie – doprecyzowanie wskazanych kwestii wątpliwych.
Dodatkowo Rzecznik przedstawił uwagi do nowelizacji Kodeksu postępowania karnego i Kodeksu karnego (art. 82-83 projektu). Ze zmian ocenianych negatywnie RPO wyszczególnił prawo oskarżonych z niepełnosprawnościami do tłumacza (projektowany art. 72 § 1 k.p.k.), które ma zyskać następujące brzmienie: „Oskarżony ma prawo do korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim, a w sytuacji gdy oskarżony jest osobą, o której mowa w art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz. U. z 2023 r. poz. 20) – tłumacza języka migowego”. Proponowany przepis zbyt wąsko określa prawo do tłumacza, tym samym projekt pomija głuchoniewidomych oraz używających systemu komunikacji alternatywnej. Rzecznik odniósł się negatywnie także do projektowanego art. 185e § 4 k.p.k. – prawa świadka z problemami z komunikacją werbalną oraz art. 204 § 3 k.p.k. – odnoszącego się do odpowiedniego stosowania przepisów o biegłych do tłumacza oraz przepisów o języku migowym i innych środkach komunikowania się.
Do zmian ocenianych pozytywnie Rzecznik zaliczył możliwość powołania przez organy prowadzące postępowanie biegłych sądowych i instytucji opiniujących (projektowany art. 195 k.p.k.). Jest to od dawna postulowane dostrzeżenie pierwszeństwa, jakie należy przyznać biegłym o uznanych kompetencjach, doświadczeniu dającym rękojmię należytego wywiązania się z obowiązków wobec organu procesowego. RPO pozytywnie odniósł się także do zmiany w zakresie art. 198 § 1 i uchylenia § 1a k.p.k. Chodzi o udostępnienie biegłemu akt sprawy w celu przyspieszenia opiniowania. Zdaniem Rzecznika na akceptację zasługuje także odesłanie do odrębnych przepisów w zakresie treści opinii biegłego oraz instytucji naukowej i specjalistycznej (projektowany art. 200 § 2 k.p.k.). W przeważającej mierze pozytywnie też ocenił nowe zasady ustalania wynagrodzenia oraz zwrotu kosztów biegłych i specjalistów (projektowane art. 618 f § 1-11, art. 618fa § 1-3, art. 618h § 1 -3, art. 618i § 1-2, art. 618k § 2, art. 618l § 2-6 k.p.k.), jak również zniesienie karalności tzw. fałszywych – nieumyślnych opinii biegłych (uchylenie § 4a w art. 233 k.k.).