wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie stosowania środków przymusu szczególnie ingerujących w prawa i wolności obywatelskie z dnia 2026-05-18.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie stosowania środków przymusu szczególnie ingerujących w prawa i wolności obywatelskie.
Przedmiotem zainteresowania Rzecznika Praw Obywatelskich pozostają kwestie stosowania środków przymusu, do których należy również stosowanie tymczasowego aresztowania w postępowaniu w przedmiocie wykonania europejskiego nakazu aresztowania, zwłaszcza w aspekcie możliwości przekraczania określonych w art. 607k § 3 k.p.k. terminów maksymalnych detencji osoby ściganej nakazem.
Rzecznik zwrócił uwagę, że nieprecyzyjne przepisy pozwalają na rozwój praktyki, w ramach której kontynuuje się tymczasowe aresztowanie wobec osoby ściganej na okres ponadustawowych 100 dni i to pomimo tego, że przepisy nie dozwalają na przekroczenie terminów maksymalnych, określonych w postępowaniu w przedmiocie wykonania ENA. Zdaniem RPO nie są to odosobnione przypadki, o czym świadczą skargi osób ściganych na podstawie nakazu europejskiego napływające do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich. Biorąc pod uwagę, że niedopuszczalne jest zastosowanie zasady supremacji prawa unijnego i bezpośredniego stosowania przepisów decyzji ramowej Rady UE z 13.06.2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między Państwami Członkowskimi, dostosowanie procedury w przedmiocie wykonania ENA do poziomu zgodności z prawami jednostki ściganej i aresztowanej w tym postępowaniu, nie może się odbyć inaczej niż w drodze zmian dokonanych przez ustawodawcę krajowego.
W ślad za art. 12 decyzji ramowej nr 2002/584/WSiSW Rzecznik wskazał, że obowiązek stosowania tymczasowego aresztowania w postępowaniu w przedmiocie wykonania ENA spoczywa na wykonującym nakaz organie sądowym, który podejmuje decyzję, czy osoba ta powinna zostać pozbawiona wolności zgodnie z prawem państwa członkowskiego wykonującego nakaz. Co więcej, może być ona zwolniona tymczasowo w dowolnym terminie zgodnie z prawem krajowym państwa wykonania (warunkiem jest podjęcie przez właściwy organ tego państwa wszelkich środków, jakie uważa za niezbędne, aby zapobiec ucieczce tej osoby). Tym samym, ustawodawca europejski oczekuje, że cel w postaci przekazania osoby ściganej zostanie osiągnięty, jeżeli tylko organ sądowy państwa wykonania nakazu przy pomocy innych środków zapobiegnie ucieczce tej osoby i tym samym zapewni jej przekazanie. Zatem stosowanie tymczasowego aresztowania nie jest obligatoryjne i pozostaje w dyspozycji wykonującego nakaz organu sądowego.
Idąc dalej, jeśli decyzja o detencji osoby ściganej zostanie podjęta, to podobnie jak w treści art. 251 § 2 k.p.k.3, sąd w postanowieniu o zastosowaniu tymczasowego aresztowania winien określić czas jego trwania, a ponadto oznaczyć termin, do którego ma ono trwać. Procedura w przedmiocie wykonania ENA przewiduje tu osobną regulację (w myśl art. 607k § 3 k.p.k. w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 18 lit. a ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy, ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw), na wniosek prokuratora sąd okręgowy może zastosować tymczasowe aresztowanie, oznaczając jego termin na czas niezbędny do przekazania osoby ściganej. RPO zaznaczył jednak wyraźnie, że do wskazanej nowelizacji z 2009 r. jedynymi terminami, względnie maksymalnymi w postępowaniu w przedmiocie wykonania ENA były art. 607m i art. 607n k.p.k., stanowiące odwzorowanie implementacyjne postanowień decyzji ramowej.
Po wejściu w życie nowelizacji z 2009 r. wraz z nowym, przewidzianym przez polską procedurę karną, łącznym okresem stosowania tymczasowego aresztowania, który na podstawie art. 607k § 3 k.p.k. nie może przekroczyć 100 dni, zmienił się dotychczasowy kierunek orzeczniczy, choć jak się okazuje w sposób niezupełny. Wprowadzenie tej regulacji przez polskiego ustawodawcę odczytuje się w piśmiennictwie przez pryzmat treści zaleceń ze sprawozdania Komisji Europejskiej dotyczącego wdrażania od 2005 r. przepisów decyzji ramowej Rady z 13.06.2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi SEK, w których przebrzmiewał fakt niezadowalającej długości czasu trwania postępowania w przedmiocie wykonania ENA w poszczególnych państwach członkowskich.
Jak wskazał Rzecznik, obecnie samoistną podstawą zastosowania tymczasowego aresztowania jest istnienie wydanego w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej prawomocnego wyroku skazującego lub innej decyzji stanowiącej podstawę pozbawienia wolności osoby ściganej. Wymowa zaś art. 607k § 3 k.p.k. po nowelizacji z 2009 r. jest jednoznaczna, że łączny czas stosowania tymczasowego aresztowania nie może przekroczyć 100 dni. Rzecznik podkreślił jednak, że bieg terminu na wydanie postanowienia w przedmiocie wykonania europejskiego nakazu aresztowania, jeżeli już się rozpoczął, ulega zawieszeniu expressis verbis, w sytuacji gdy odrębne przepisy prawa polskiego stanowią, iż ściganie osoby, wobec której wydano nakaz europejski, jest uzależnione od zezwolenia właściwej władzy – aż do czasu uzyskania zezwolenia (art. 607m § 3 w zw. z art. 607k § 4 k.p.k.). W przypadku stosowania nakazu wobec osób korzystających z immunitetu na podstawie prawa polskiego (państwa wykonania nakazu) istnieje możliwość zawieszenia biegu terminów maksymalnych określonych w art. 607m k.p.k. (poza wypadkiem określonym w art. 607m § 3 k.p.k., treść art. 607k § 3 k.p.k.). Nie zamyka to jednak ścieżki do dalszego prowadzenia postępowania w przedmiocie wykonania europejskiego nakazu aresztowania wydanego przez organ sądowy innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej (zapewniające efektywność procedury wykonania ENA i wydania osoby ściganej).
Reasumując, Rzecznik zaproponował, aby termin maksymalny 100 dni nadal był aktualny dla postępowań, gdzie nie podjęto decyzji o odroczeniu przekazania ze względu na prowadzone w kraju postępowanie karne o inny czyn niż wskazany w nakazie europejskim lub gdy osoba ta ma odbyć w kraju za taki czyn karę pozbawienia wolności (art. 607o § 1 k.p.k.). Jeśli natomiast ma miejsce odroczenie przekazania osoby ściganej na podstawie art. 607o § 1 k.p.k., a więc ze względu na okoliczność, że przeciwko niej jest prowadzone w kraju postępowanie karne o inny czyn niż wskazany w nakazie europejskim lub osoba ta ma odbyć w kraju za taki czyn karę pozbawienia wolności, treść art. 607o § 1 k.p.k. powinna przewidywać wprost zastrzeżenie, iż art. 607k § 3 k.p.k. nie ma zastosowania.
Mając na uwadze powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o dokonanie analizy wskazanych w wystąpieniu problemów i rozważenie zainicjowania stosownych działań legislacyjnych. Jednocześnie wyraził wdzięczność za poinformowanie o stanowisku zajętym w tej materii.