wystąpienie do Szefowej Służby Zagranicznej i Dyrektor Generalnej w Ministerstwie Spraw Zagranicznych oraz Prezesa Rady Ministrów w sprawie dotyczącej dostępu osób w kryzysie bezdomności posiadających obywatelstwo polskie do leczenia zarówno w kraju, jak i za granicą z dnia 2026-05-18.
wystąpienie do Szefowej Służby Zagranicznej i Dyrektor Generalnej w Ministerstwie Spraw Zagranicznych oraz Prezesa Rady Ministrów w sprawie dotyczącej dostępu osób w kryzysie bezdomności posiadających obywatelstwo polskie do leczenia zarówno w kraju, jak i za granicą.
Przeciwdziałanie zjawisku bezdomności znajduje się wśród priorytetów Rzecznika Praw Obywatelskich i należy do najważniejszych zadań ciążących na władzy publicznej. Bezdomność jest uznawana za najdotkliwszą formę wykluczenia społecznego. Wiąże się nie tylko z brakiem miejsca zamieszkania, ale prowadzi też do niemożności prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie oraz społecznej stygmatyzacji. Osoby w kryzysie bezdomności zazwyczaj pozbawione są specjalistycznej opieki medycznej.
Rzecznik wystąpił do Prezesa Rady Ministrów oraz Szefowej Służby Zagranicznej i Dyrektor Generalnej w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w sprawie poprawy sytuacji osób w kryzysie bezdomności przebywających zarówno za granicą, jak i w kraju, w zakresie dostępu do świadczeń ze środków publicznych. Rzecznik wskazał, że pomoc konsularna wobec osób znajdujących się w kryzysie bezdomności jest co do zasady udzielana na wniosek zainteresowanego, a jego brak bywa interpretowany jako brak woli współpracy, co skłania do refleksji w kontekście sytuacji szczególnych. Zdaniem RPO wskazane podejście może nie w pełni uwzględniać przypadki osób ciężko chorych, które obiektywnie nie są w stanie samodzielnie zainicjować procedury wnioskowej. W ocenie RPO istotne wydaje się rozróżnienie pomiędzy systemem ochrony zdrowia a systemem pomocy społecznej. Decyzja wydawana na podstawie art. 54 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej ma charakter związany i prowadzi do potwierdzenia prawa do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Nie stanowi ona instrumentu pomocy socjalnej ani nie wiąże się z uznaniową oceną postawy czy stanu medycznego osoby zainteresowanej, lecz jedynie potwierdza formalnie prawo obywatela do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków NFZ, które jest konstytucyjnie gwarantowane. Dlatego zasadne wydaje się pytanie o możliwość skutecznego zastosowania tej procedury wobec obywateli przebywających za granicą, w sytuacji, gdy brak formalnego potwierdzenia prawa do świadczeń opieki zdrowotnej może utrudniać, a niekiedy uniemożliwiać, ich powrót do kraju i podjęcie leczenia. Z treści udzielonych przez MSZ wyjaśnień RPO wywnioskował, że resort dostrzega zasadność postulatu uproszczenia postępowania, o którym mowa w art. 54 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej. Jednocześnie wskazał na potrzebę ewentualnego doprecyzowania kompetencji służb konsularnych – w zakresie inicjowania lub wspierania procedur formalnych – co mogłoby przyczynić się do zwiększenia skuteczności działań państwa w omawianym obszarze.
W wystąpieniu skierowanym do Prezesa Rady Ministrów Rzecznik przypomniał, że u osób w kryzysie bezdomności, posiadających obywatelstwo polskie i przebywających za granicą, występują liczne problemy w dostępie do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz w komunikacji z właściwymi polskimi służbami w przypadkach nagłego zagrożenia życia w ramach opieki transgranicznej. W ocenie RPO widoczne są również problemy tej grupy osób z otrzymaniem świadczeń leczniczych w ramach opieki krajowej. Uzyskanie potwierdzenia prawa do świadczeń poprzedzone jest rygorystyczną i skomplikowaną procedurą, niedostosowaną do istoty bezdomności. Rzecznik wskazał, że obowiązujący system wymaga poddania się określonym formalnym procedurom oraz obligatoryjnego spełnienia wszystkich przesłanek zawartych w art. 54 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej, które są problematyczne do zrealizowania dla osób w kryzysie bezdomności. W ocenie Rzecznika konieczne jest podjęcie działań systemowych w ramach właściwości odpowiednich resortów – zdrowia, spraw zagranicznych oraz sprawiedliwości.
Mając na uwadze powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Szefowej Służby Zagranicznej i Dyrektor Generalnej w Ministerstwie Spraw Zagranicznych oraz Prezesa Rady Ministrów z prośbą o przedstawienie stanowiska w podnoszonej sprawie.
W opinii resortu obecny zakres uprawnień konsulów jest wystarczający, a rozszerzenie ich kompetencji nie rozwiąże problemów związanych z ograniczoną dostępnością świadczeń medycznych i socjalnych w Polsce. Kluczowe znaczenie ma natomiast stworzenie skutecznych mechanizmów wsparcia dla obywateli powracających z zagranicy, w szczególności osób w kryzysie bezdomności, poprzez uproszczenie procedur, jasne określenie odpowiedzialności samorządów oraz zapewnienie odpowiednich środków finansowych i dostępu do opieki zdrowotnej.