wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie wdrożenia regulacji gwarantujących osobom zatrzymanym prawa dostępu do akt postępowania przygotowawczego z dnia 2026-06-01.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie wdrożenia regulacji gwarantujących osobom zatrzymanym prawa dostępu do akt postępowania przygotowawczego.
Przedmiotem zainteresowania Rzecznika Praw Obywatelskich pozostaje kwestia dostępu do akt sprawy osoby zatrzymanej, której nie postawiono zarzutów, w kontekście możliwości złożenia zażalenia na zatrzymanie i zaskarżenia odmowy tego udostępnienia. Obowiązujące regulacje nie gwarantują zatrzymanemu, któremu nie przedstawiono zarzutów, a więc podmiotowi, który nadal nie jest stroną postępowania przygotowawczego (ze statusem podejrzanego) prawa dostępu do akt postępowania przygotowawczego.
Kwestie związane z dostępem do akt postępowania przygotowawczego regulują art. 156 § 5 oraz 5a k.p.k. Zgodnie z art. 156 § 5b k.p.k., § 5 omawianego przepisu stosuje się odpowiednio do udostępniania akt zakończonego postępowania przygotowawczego. W konsekwencji, w przedmiocie uprawnienia do udostępnienia akt postępowania przygotowawczego, krąg podmiotów legitymowanych jest ograniczony do stron, obrońców, pełnomocników i przedstawicieli ustawowych. Prawo dostępu do akt jest jednocześnie limitowane decyzją prowadzącego postępowanie – prokuratora, który powołując się na wskazane w ustawie przesłanki, może odmówić dostępu do akt sprawy.
Zdaniem Rzecznika pozbawienie zatrzymanego, który nie ma statusu strony postępowania przygotowawczego dostępu do akt, stanowi naruszenie art. 2 oraz art. 42 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie podkreślał, że konstytucyjne prawo do obrony jest nie tylko fundamentalną zasadą procesu karnego, ale także elementarnym standardem demokratycznego państwa prawnego. W związku z tym zakorzenienie prawa do obrony w konstytucyjnej zasadzie demokratycznego państwa prawnego powoduje, że odnosi się ono nie tylko do postępowania karnego, ale także innych postępowań toczących się w przedmiocie odpowiedzialności o charakterze represyjnym. W opinii RPO pozbawienie osoby zatrzymanej, następnie zwolnionej bez stawiania zarzutów, dostępu do akt sprawy stanowi również naruszenie art. 41 ust. 2 Konstytucji RP. Podstawowym celem tego przepisu jest bowiem zapewnienie jednostce kontroli prawidłowości działania organów państwa.
Uniemożliwienie osobie zatrzymanej niebędącej stroną postępowania przygotowawczego dostępu do akt sprawy stanowi również naruszenie art. 51 ust. 3 Konstytucji RP. Zgodnie z nim, każdy ma prawo dostępu do dotyczących go urzędowych dokumentów i zbiorów danych. Ograniczenie tego prawa może określić ustawa. Ustrojowym uzasadnieniem tego przepisu jest idea, zgodnie z którą podstawą decydowania o statusie prawnym danej osoby nie mogą być jakiekolwiek dokumenty i informacje, które pozostawałyby niedostępne, jako tajne, dla samej osoby zainteresowanej czy dla sądu kontrolującego wydanie decyzji. Powyższa zasada wynika z art. 2 Konstytucji RP.
Rzecznik podkreślił, że brak możliwości dostępu do akt zatrzymanego, któremu nie postawiono zarzutów jest również niezgodny ze standardami strasburskimi. Zgodnie z art. 5 ust. 4 EKPC każdy, kto został pozbawiony wolności przez zatrzymanie lub aresztowanie, ma prawo odwołania się do sądu w celu ustalenia bezzwłocznie przez sąd legalności pozbawienia wolności i zarządzenia zwolnienia. Istotne znaczenie ma w tym wypadku kwestia związana z procedurą kontrolną w zakresie dostępu do materiałów, które stanowią podstawę pozbawienia wolności. Z orzecznictwa strasburskiego wynika bowiem, że procedura prowadzona na podstawie art. 5 ust. 4 EKPC dotycząca środka odwoławczego przeciwko pozbawieniu wolności musi być kontradyktoryjna i gwarantować „równość broni” między oskarżycielem i osobą pozbawioną wolności. Co istotne, nie jest ona zapewniona, jeżeli adwokatowi odmawia się dostępu do akt, które mają istotne znaczenie dla skutecznego kwestionowania zgodności z prawem pozbawienia wolności jego klienta.
W ocenie Rzecznika powyższa luka w polskim prawie budzi wątpliwości również z perspektywy prawa unijnego. Zgodnie z art. 7 ust. 1 dyrektywy nr 2012/13/UE16, w przypadku, gdy osoba zostaje zatrzymana i aresztowana na jakimkolwiek etapie postępowania karnego, państwa członkowskie zapewniają osobom zatrzymanym lub ich obrońcom dostęp do dokumentów, które są związane z konkretną sprawą i mają istotne znaczenie dla skutecznego zakwestionowania, zgodnie z prawem krajowym, legalności zatrzymania lub aresztowania. Brak regulacji dostępu do akt osób zatrzymanych wiąże się równocześnie z brakiem możliwości złożenia zażalenia na odmowę, co zdaniem RPO powinno znaleźć odzwierciedlenie w nowelizacji brzmienia art. 159 k.p.k.
Mając na uwadze powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o odniesienie się do powyższych uwag oraz o wskazanie, czy są prowadzone prace nad wdrożeniem gwarancji osób zatrzymanych w przedmiotowym zakresie. Jednocześnie wyraził wdzięczność za poinformowanie o stanowisku zajętym w tej materii i rozważenie podjęcia odpowiednich działań legislacyjnych.