wystąpienie do Przewodniczącego Komisji Ustawodawczej Senatu Rzeczypospolitej Polskiej oraz Przewodniczącego Komisji Praw Człowieka i Praworządności Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie uwag do ustawy z dnia 15 maja 2026 r. (druk senacki nr 728, druk sejmowy nr 2372), dotyczącej zmian w Kodeksie postępowania karnego oraz w Kodeksie karnym skarbowym z dnia 2026-06-01.
wystąpienie do Przewodniczącego Komisji Ustawodawczej Senatu Rzeczypospolitej Polskiej oraz Przewodniczącego Komisji Praw Człowieka i Praworządności Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie uwag do ustawy z dnia 15 maja 2026 r. (druk senacki nr 728, druk sejmowy nr 2372), dotyczącej zmian w Kodeksie postępowania karnego oraz w Kodeksie karnym skarbowym.
Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, że przedłożona ustawa uwzględnia postulaty przedstawione w wystąpieniach jedynie kierunkowo w zakresie dotyczącym art. 87 § 5 k.p.k. W związku z tym przedstawił szczegółowe uwagi do uchwalonego wyżej wymienionego przepisu.
Rzecznik zwrócił uwagę na termin „ważnego interesu śledztwa”, przez który należy rozumieć działania zakłócające tok postępowania w poważnym stopniu, opóźniające proces, utrudniające lub uniemożliwiające realizację celów postępowania, godzące w jego interes. Dotychczas był on ujęty chociażby w art. 317 k.p.k. jako uzasadnienie odmówienia dopuszczenia strony do udziału w czynności dowodowej postępowania przygotowawczego. Zdaniem RPO inne jest jednak ratio legis użycia tego terminu na okoliczność czynności dowodowych postępowania przygotowawczego w art. 317 k.p.k., a inny kontekst procesowy w art. 87 k.p.k., co nie pozwala przyjąć zapożyczenia terminu bez zastrzeżeń. Rzecznik podkreślił, że przeprowadzenie czynności bez udziału pełnomocnika zgłaszającego swój udział, warunkowane szerokim terminem „ważnego interesu śledztwa”, prowadzi do wniosku, że nadal prokurator będzie mógł instrumentalnie dysponować udziałem pełnomocnika osoby niebędącej stroną w czynności pierwszego przesłuchania w postępowaniu przygotowawczym, dezaktualizując sens następczej kontroli zażaleniowej.
Rzecznik wskazał także na niespójność w zakresie modelu postępowania zażaleniowego. Analizowane odstępstwo od wstrzymania wykonalności zaskarżonego postanowienia ma w tym zakresie istotne znaczenie, np. bez pełnomocnika, gdyby na skutek zaskarżenia doszło do zmiany lub uchylenia postanowienia prokuratorskiego. Wstrzymanie wykonania niektórych czynności procesowych, nieprawomocnych i zakwestionowanych w drodze zażalenia, jest konieczne i tylko tak może zapobiec praktycznej dezaktualizacji prowadzonego postępowania odwoławczego. Zdaniem Rzecznika rozwiązanie zaproponowane w ustawie jest odmienne od dotychczasowej zasady rozpoznawania zażaleń. Dotychczasowa, jednolita konstrukcja wykonalności postanowień oparta była na względnej suspensywności, przewidując w tym zakresie ściśle opisane odstępstwa na rzecz bezwzględnego wstrzymania wykonalności. Każdy z wymienionych w ustawie wyjątków odnosił się do konkretnych postanowień zapadających w toku procesu, nie rodził wątpliwości interpretacyjnych ani nie uzależniał decyzji w przedmiocie wykonalności postanowienia od arbitralnej decyzji organu podlegającego kontroli. Tym samym dotychczasowe rozwiązania nie stwarzały pola do nadużyć czy niejednolitej wykładni, czyniąc tak ważny aspekt wykonalności orzeczenia transparentnym i przewidywalnym dla obywatela.
Ponadto Rzecznik wskazał, że nieprecyzyjne i pozorne rozwiązania kolidują ze standardem konstytucyjnym oraz konwencyjnym. Zdaniem RPO w ostatnich latach zauważalny jest trend nadużywania w ustawie procesowej wielorakich klauzul generalnych. Rzecznik przypomniał, że na poziomie konstytucyjnym nadal obowiązuje zakaz tworzenia rozwiązań pozornych, które sprzeciwiają się standardowi lojalności wobec obywatela, obowiązującym na gruncie art. 2 Konstytucji RP. Nakaz określoności przepisów prawnych traktuje się jako jeden z elementów zasady ochrony zaufania obywatela do państwa. Niniejsza ustawa pozwala prokuratorowi, aby w oparciu o tak ogólną przesłankę „ważnego interesu śledztwa” podejmował się przeprowadzenia czynności bez udziału pełnomocnika osoby niebędącej stroną, pomimo nierozpoznania przez sąd zażalenia na odmowę dopuszczenia pełnomocnika. Stąd zapadłe rozstrzygniecie sądowe w przedmiocie zażalenia, nie będzie miało już żadnego procesowego przełożenia na fakt dokonanej czynności bez udziału pełnomocnika. W ten sposób przesłanka funkcjonalna dotycząca wstrzymania wykonalności znosi kontrolę merytoryczną sądu w przedmiocie zażalenia, nie wprowadzając przy tym żadnych następstw procesowych w aspekcie wykorzystania materiału dowodowego zgromadzonego przez prokuratora bez udziału pełnomocnika, nawet jeśli sąd ex post uzna tę decyzję za niesłuszną.
Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich należałoby zastąpić wyjątek „ważnego interesu śledztwa” terminem o desygnacie węższym, zaczerpniętym z przesłanek stosowania środków zapobiegawczych – „konieczności zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania”. Zakłócenie przebiegu postępowania musi być realne, a nie tylko hipotetyczne, a zagrożenie zakłócenia prawidłowego przebiegu procesu ma być związane z osobą, o której mowa w art. 87 § 2 k.p.k. W ocenie RPO pozostawienie w ustawie przesłanki „ważnego interesu śledztwa” jako okoliczności udaremniającej suspensywność zażalenia jest w istocie przesłanką merytoryczną, która powinna być oceniana przez sąd w drodze kontroli zażaleniowej, nie zaś okolicznością warunkującą skuteczność tej kontroli.
Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Przewodniczących Komisji z prośbą o dokonanie analizy wskazanych problemów oraz rozważenie zainicjowania działań legislacyjnych w ustawie z dnia 15 maja 2026 r.