wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości w sprawie dotyczącej egzekucji kosztów sądowych oraz grzywny w postępowaniu karnym z dnia 2026-06-15.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości w sprawie dotyczącej egzekucji kosztów sądowych oraz grzywny w postępowaniu karnym.
Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że w Biurze RPO prowadzone jest postępowanie wyjaśniające w sprawie dotyczącej egzekucji kosztów sądowych oraz grzywny w postępowaniu karnym, w sytuacji gdy należności te zostały orzeczone jednym wyrokiem, a następnie – na wniosek skazanego – rozłożone na raty. Z otrzymywanych przez Rzecznika sygnałów wynika, że w praktyce sądów mogą występować rozbieżności dotyczące sposobu zaliczania wpłat dokonywanych przez skazanych na poczet poszczególnych należności objętych wykonywanym orzeczeniem.
Problematyka wykonywania grzywny oraz dochodzenia zasądzonych kosztów sądowych została uregulowana w przepisach ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy. Regulacje zawarte w rozdziale VIII wskazują na obowiązek uiszczenia grzywny w terminie 30 dni od dnia doręczenia skazanemu wezwania, a w przypadku bezskutecznego upływu tego terminu, możliwość podjęcia dalszych czynności zmierzających do wykonania kary. Rzecznik podkreślił, że znacznie bardziej ograniczony zakres mają unormowania odnoszące się do kosztów sądowych, bowiem sprowadzają się do możliwości dochodzenia tych należności w drodze egzekucji. Co więcej, żaden z powszechnie obowiązujących przepisów nie reguluje wprost kwestii kolejności zaliczania wpłat dokonywanych przez skazanego w sytuacji, gdy jednocześnie wykonuje on karę grzywny oraz obowiązek uiszczenia kosztów sądowych, a obie te należności zostały rozłożone na raty. Ustawodawca nie rozstrzygnął zwłaszcza, czy w przypadku dobrowolnych wpłat dokonywanych przez skazanego pierwszeństwo powinno zostać przyznane jego dyspozycji co do przeznaczenia wpłaconej kwoty, czy też organ wykonujący orzeczenie może samodzielnie określić sposób jej zaliczenia na poczet poszczególnych należności. Zdaniem RPO powstała w ten sposób luka stwarza pole do kształtowania odmiennych praktyk przez sądy oraz rodzi wątpliwości co do granic uprawnień organu wykonawczego i zakresu autonomii skazanego w wykonywaniu ciążących na nim obowiązków finansowych.
Z obszarów poszczególnych apelacji w losowo wybranych sądach zostały przeprowadzone badania ankietowe, które wykazały, że praktyka w opisywanym wyżej zakresie jest niejednolita. Wszystkie sądy udzielając odpowiedzi wskazały, iż wpłaty dokonywane przez skazanych zaliczane są w pierwszej kolejności na poczet kosztów sądowych, niemniej jednak dla większości z nich wskazanie w tytule wpłaty, że dokonywana jest ona na poczet grzywny jest wiążące i takie wpłaty faktycznie zaliczane są na poczet grzywny. Powodem takiej kolejności dokonywania zaliczeń miały być względy racjonalne oraz doświadczenie – koszty sądowe przedawniają się z upływem 3 lat od daty wymagalności, natomiast okres przedawnienia wykonania grzywny jest dłuższy (10 lat). Ponadto możliwości zamiany grzywny na inną karę, zwłaszcza zastępczą karę pozbawienia wolności, stanowią dla skazanych skuteczną motywację do jej zapłaty. Tylko dwa, losowo wybrane sądy wskazały, że mają w tym zakresie akt wewnętrzy w postaci instrukcji dotyczącej windykacji należności sądowych, w której wprost wskazano sposób dokonywania zaliczeń wpłat (w pierwszej kolejności na koszty, potem na grzywnę, chyba, że skazany wskaże, że wpłaca na poczet grzywny).
Rzecznik Praw Obywatelskich podkreślił, że w konsekwencji sytuacja prawna skazanego może kształtować się odmiennie w zależności od sądu właściwego do wykonania orzeczenia, co budzi wątpliwości z punktu widzenia zasady pewności prawa, jednolitości stosowania przepisów oraz równego traktowania uczestników postępowania wykonawczego. W ocenie RPO taki stan rzeczy przemawia za rozważeniem zmian zmierzających do jednoznacznego uregulowania zasad zaliczania wpłat dokonywanych przez skazanych na poczet poszczególnych należności wynikających z prawomocnych orzeczeń sądowych. Zdaniem Rzecznika mogłoby to nastąpić przy okazji nowelizacji Kodeksu karnego wykonawczego poprzez dodanie do art. 206 k.k.w. § 5, który mógłby otrzymać brzmienie: “W razie łącznego rozłożenia na raty kosztów sądowych i grzywny wynikających z tego samego wyroku, wpłaty dokonywane przez skazanego zalicza się w pierwszej kolejności na poczet tej należności, którą skazany wskaże w tytule wpłaty. W razie braku takiego wskazania wpłaty zalicza się w pierwszej kolejności na poczet kosztów sądowych".
Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o analizę przedstawionego zagadnienia oraz rozważenie podjęcia działań zmierzających do zapewnienia jednolitego stosowania prawa i wyeliminowania wskazanych wątpliwości interpretacyjnych.