Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości w sprawie uwag do projektu o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego (UD390) dotyczącego przyznania organizacji społecznej uprawnienia do zaskarżenia postanowienia o umorzeniu postępowania przygotowawczego.

W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich opiniowany projekt zasługuje na pozytywną ocenę, jeśli chodzi o zasadniczy kierunek zmian, czyli przyznanie organizacji społecznej prawa do zaskarżenia postanowienia o umorzeniu postępowania przygotowawczego.

Jednocześnie Rzecznik zwrócił uwagę na kilka kwestii szczegółowych, które mają znaczenie dla całościowej oceny opiniowanego projektu ustawy. W opinii RPO uprawnienie do zaskarżenia postanowienia o umorzeniu postepowania przez organizację społeczną nie zostało powiązane z działalnością statutową danej organizacji, ale wyłącznie ze złożeniem zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa. Powstaje zatem pytanie, czy np. organizacja społeczna, która zajmuje się ochroną i pomocą w sprawach o przemoc wobec kobiet i takie cele działalności ma wpisane w statucie, może złożyć zażalenie na postanowienie o umorzeniu postępowania w sprawie o znieważenie pomnika działacza niepodległościowego. Zdaniem RPO, jeśli cele statutowe organizacji społecznej nie wiążą się z przedmiotem procesu (z czynem zabronionym), to nie zostanie spełniony wymóg gravamen, a środek odwoławczy zostanie pozostawiony bez rozpoznania.

Rzecznik wskazał także, że organizacja społeczna powinna działać w interesie społecznym związanym z konkretną sprawą. W ocenie RPO wskazane jest powiązanie uprawnienia organizacji społecznej do wniesienia zażalenia na postanowienie o umorzeniu postępowania z celami statutowymi oraz potrzebą wykazania ochrony interesu społecznego występującego w konkretnej sprawie.

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich projektowane rozwiązanie nie bierze pod uwagę sytuacji, w której interes żadnej ze stron postępowania przygotowawczego (a zwłaszcza pokrzywdzonego) nie jest zbieżny z interesem organizacji społecznej. RPO wskazał, że organizacja społeczna może być zainteresowana dalszym prowadzeniem sprawy z uwagi na jej znaczenie społeczne lub medialne, podczas gdy osoba pokrzywdzona może nie chcieć kontynuowania postępowania. W takiej sytuacji dalsze prowadzenie postępowania jest niepożądane.

Rzecznik wskazał też, że zgoda pokrzywdzonego w odniesieniu do uprawnienia organizacji społecznej do wniesienia zażalenia na postanowienie o umorzeniu postępowania, ma istotne znaczenie z perspektywy art. 306 § 1b k.p.k. Uprawnionym do złożenia zażalenia, o którym mowa w § 1 i 1a, przysługuje prawo przejrzenia akt. Mogą jednak w nich znajdować się informacje o wysokim stopniu wrażliwości. O ile w interesie społecznym leży przeciwdziałanie przemocy seksualnej i domowej oraz oportunizmowi organów ścigania, o tyle dążenie to nie może być realizowane wbrew woli pokrzywdzonego. Celowe wydaje się zatem uzależnienie uprawnienia organizacji społecznej od jego zgody. Ponadto Rzecznik zwrócił uwagę, że projektowane przepisy nie odnoszą się do problemu ochrony danych osobowych, jakie znajdują się w aktach postępowania karnego. W sytuacji, gdy dane osobowe zostaną udostępnione organizacji społecznej, a podmiot ten będzie chciał z nich skorzystać w innych celach niż procesowe. W opinii RPO art. 100 § 8 k.p.k. dla organizacji społecznej powinien zostać uzupełniony o pouczenie o odpowiedzialności karnej za niezgodne z prawem przetwarzanie danych osobowych.

Rzecznik uznał także, że ani projekt, ani uzasadnienie do projektu nie odnoszą się do problemu rozpowszechnienia informacji z postępowania przygotowawczego. Przepis art. 241 § 1 k.k. penalizuje publiczne rozpowszechnianie informacji z postępowania przygotowawczego zanim zostaną one ujawnione na rozprawie głównej. Tymczasem przysługujące z mocy prawa uprawnienie do zapoznania się z aktami postępowania przygotowawczego podmiotom mogącym wnieść zażalenie na umorzenie śledztwa nie jest równoznaczne z prawem do rozpowszechniania informacji z akt sprawy karnej.

Zdaniem Rzecznika kierunek i cele projektu są słuszne, ale wymaga on doprecyzowania i odpowiedniego wyważenia pomiędzy

interesem publicznym, interesem organizacji społecznych oraz interesem indywidualnym stron postępowania przygotowawczego.

Mając na względzie powyższe, Rzecznik zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z uprzejmą prośbą o dokonanie analizy wskazanych w niniejszym stanowisku problemów i poinformowanie o stanowisku zajętym w przedstawionej materii.

 

Wystąpienie dołączone do tego dokumentu:

Data odpowiedzi:

Opis odpowiedzi:

Sekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości poinformował, że przedstawione przez RPO uwagi nie znajdują uzasadnienia. Projekt nie przewiduje powiązania uprawnienia organizacji społecznej do wniesienia zażalenia z jej celami statutowymi ani z obowiązkiem wykazania interesu społecznego w konkretnej sprawie, ponieważ ograniczenia takie nie obowiązują obecnie wobec innych podmiotów uprawnionych do zaskarżania decyzji procesowych. Jednocześnie resort podkreślił, że zakres uprawnienia będzie podlegał ogólnym regułom procesowym, w szczególności wymogowi istnienia gravamen, ocenianemu z uwzględnieniem prawnie chronionego interesu organizacji. Wskazał również, że prawo do zaskarżenia nie powinno być uzależnione od zgody pokrzywdzonego, gdyż w sprawach ściganych z urzędu o kontynuowaniu postępowania decyduje interes publiczny. Uwagi RPO dotyczące dostępu do akt, ochrony danych osobowych oraz rozpowszechniania informacji Ministerstwo Sprawiedliwości uznało za wykraczające poza zakres projektu, przy czym kwestie ewentualnych dodatkowych pouczeń zostały skierowane do dalszej analizy w ramach odrębnych prac legislacyjnych.