Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie praktyki stosowania oraz przedłużania przez sądy tymczasowego aresztowania.

Przedmiotem zainteresowania Rzecznika Praw Obywatelskich jest praktyka stosowania oraz przedłużania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania. Zdaniem RPO obowiązujące regulacje nie realizują wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 listopada 2012 r. (sygn. akt SK 3/121) i postanowienia sygnalizacyjnego (sygn. akt S 3/192) z dnia 20 listopada 2012 r. odnoszących się do art. 263 § 7 k.p.k.3, w zakresie braku określenia maksymalnych terminów stosowania tymczasowego aresztowania po wydaniu wyroku pierwszej instancji, zaś w postanowieniu sygnalizacyjnym również przesłanki surowości kary, opisanej w art. 258 § 2 k.p.k.

Rzecznik nakreślił dotychczasowe stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, wskazujące na to, że samo zróżnicowanie zasad określania trwania tymczasowego aresztowania w zależności od fazy postępowania karnego nie stanowi powodu do ich dyskwalifikacji. Jednak z drugiej strony największe ryzyko podejmowania przez sprawcę prób nielegalnego wpływania na tok postępowania istnieje w pierwszej fazie postępowania, a w kolejnych maleje – pod warunkiem należytego zabezpieczenia dowodów przestępstwa. Takie wyważenie racji przemawiających za zróżnicowaniem reżimu stosowania tymczasowego aresztowania TK uznaje za mieszczące się w granicach Konstytucji. Okazuje się bowiem, co także akcentował Trybunał w sprawach o sygn. akt K 3/16 i SK 3/12, że gwarancji zapobiegających nadużywaniu tymczasowego aresztowania należy poszukiwać nie tyle w sztywnych limitach czasowych jego stosowania, ile w przesłankach i procedurach zapewniających kontrolę jego niezbędności. W ocenie RPO systemowo bezpieczniejszym i bardziej elastycznym rozwiązaniem jest zapewnienie osobie tymczasowo aresztowanej, że konieczność jej przetrzymywania w areszcie będzie podlegała periodycznej, rzetelnej kontroli niezależnego sądu na podstawie ściśle określonych, precyzyjnych przesłanek.

Rzecznik podkreślił, że zgadza się z wyrokiem Trybunału o sygn. akt SK 3/12. Ustawodawca, określając zasady przedłużania tymczasowego aresztowania po wydaniu przez sąd pierwszej instancji pierwszego wyroku, pominął bowiem złożoność przyczyn, prowadzących do długotrwałości późniejszego postępowania i uregulował w ten sam sposób sytuacje, w których niemożność wydania prawomocnego orzeczenia przez sąd wynika z zachowania oskarżonego lub stopnia skomplikowania okoliczności faktycznych poddawanych ocenie. Uzasadniona potrzeba ochrony dóbr wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP może przeważać nad nakazem poszanowania wolności zawartym w art. 41 ust. 1 Konstytucji RP. Z orzecznictwa Trybunału wynika jednak, że Konstytucja wymaga od ustawodawcy takiego ukształtowania przepisów, które wymusi na sądach dokonanie szczególnie wnikliwej oceny, czy w konkretnych okolicznościach istnieje realne zagrożenie dla przebiegu postępowania, praw lub wolności innych osób albo bezpieczeństwa publicznego. Zdaniem RPO z tego obowiązku nie wywiązali się ani ustawodawca, ani sądy stosujące aktualnie obowiązujące regulacje.

Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o odniesienie się do powyższych uwag i wskazanie, czy są prowadzone prace mające na celu wykonanie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 listopada 2012 r., ewentualnie o rozważenie zainicjowania odpowiednich działań legislacyjnych.

 

Wystąpienie dołączone do tego dokumentu:

Data odpowiedzi:

Opis odpowiedzi:

Sekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości pismem z dnia 2 lipca 2026 r. poinformował, że w ocenie MS zawarte w ustawie z dnia 27 lutego 2026 r. brzmienie art. 258 § 2 k.p.k., sprawiało, że zastrzeżenia pod adresem tego przepisu, formułowane przez TK, które rzutowały na stwierdzoną niekonstytucyjność art. 263 § 7 k.p.k., traciły na aktualności. Opisana wyżej ustawa z dnia 27 lutego 2026 r. nie została podpisana przez Prezydenta RP. Z kolei w projekcie poselskim z dnia 1 czerwca 2026 r. zaproponowane zostało brzmienie art. 258 § 2 k.p.k. zbieżne z rozwiązaniem proponowanym w zawetowanej ustawie z dnia 27 lutego 2026 r. Projektowane regulacje odchodzą od traktowania art. 258 § 2 k.p.k. jako samodzielnej przesłanki stosowania tymczasowego aresztowania oraz zawierają znaczne obostrzenia dotyczące możliwości przedłużania tymczasowego aresztowania. W obu projektach przewidziano również, że „Okres stosowania tymczasowego aresztowania na podstawie art. 258 § 2 do czasu wydania wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć 12 miesięcy”.

Sekretarz Stanu podkreślił, że z uwagi na złożenie wskazanych projektów ustaw, bazujących na wcześniejszym projekcie przygotowanym przez resort sprawiedliwości (UD153), za zbędne uznaje się zgłaszanie kolejnej, rządowej inicjatywy legislacyjnej dotyczącej stosowania tymczasowego aresztowania. Wypracowanie optymalnych rozwiązań możliwe będzie na bazie już wniesionych do Sejmu projektów ustaw.