Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

wystąpienie do Przewodniczącego Podkomisji stałej ds. nowelizacji prawa karnego w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny, druk sejmowy nr 2210.

Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał, że projekt ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny wpisuje się w dążenie krajowego ustawodawcy do pełnej implementacji Konwencji stambulskiej. Proponowane rozwiązania zmierzają do zaostrzenia sankcji karnych za czyn z art. 199 k.k., jak również dodają nowy typ kwalifikowany czynów zabronionych z art. 199 § 1 – 3 k.k. – art. 199 § 4 k.k. – zagrożony karą od 3 do 20 lat pozbawienia wolności, jeśli sprawcą przestępstwa jest osoba, od której pokrzywdzony jest „szczególnie zależny”, w szczególności, jeśli jest lekarzem, terapeutą, psychologiem, nauczycielem, wychowawcą, opiekunem, duchownym, przełożonym lub inną osobą sprawującą faktyczną władzę lub kontrolę, albo sprawca nadużywa zaufania wynikającego z pełnionej funkcji lub wykonywanego zawodu.

RPO podkreśla, że na pełną aprobatę zasługuje dążenie do wzmocnienia ochrony osób pokrzywdzonych przestępstwami seksualnymi, zwłaszcza w sytuacjach zależności, podporządkowania, zaufania lub krytycznego położenia. Nie oznacza to jednak, że projekt zasługuje na pozytywną ocenę w obecnym kształcie.

Projektodawca słusznie identyfikuje problem, ale proponuje rozwiązanie punktowe, polegające przede wszystkim na znacznym zaostrzeniu sankcji, bez równoczesnego uporządkowania relacji art. 199 k.k. do pozostałych przepisów rozdziału XXV k.k. W konsekwencji projekt nie usuwa istniejących niespójności systemowych, a w wielu miejscach je pogłębia. Najpoważniejsze zastrzeżenia dotyczą relacji między art. 197 k.k. i art. 199 k.k. Po wprowadzeniu do art. 197 k.k. znamienia działania „w inny sposób mimo braku zgody” granica między zgwałceniem a wykorzystaniem zależności lub krytycznego położenia stała się mniej oczywista. Konsekwencją tego może być trudność w rozdzieleniu/wyznaczeniu zakresu ww. przepisów. Drugą istotną wadliwością jest zaburzenie proporcjonalności sankcji karnych w przypadku doprowadzenia do wykonania innej czynności seksualnej. Zachowanie o wyższym stopniu społecznej szkodliwości (bo popełnione z użyciem przemocy, groźby itp.) będzie karane łagodniej (art. 197 § 2 k.k., kara od 6 miesięcy do 8 lat) niż doprowadzenie do wykonania tej czynności w sposób określony w art. 199 § 1-3 k.k. 3. Projekt utrwala również problem „hierarchii” pokrzywdzonych przestępstwami seksualnymi. Projektowane przepisy jedynie przesuwają akcenty w obowiązującej strukturze sankcji. „Najłagodniejszym”, tj. najłagodniej karanym zgwałceniem nie będą już czyny z art. 199 k.k., a czyny z art. 198 k.k. Zastrzeżenia innej natury budzi projektowany art. 199 § 4 k.k. Przepis ten kreuje nową zbrodnię, zagrożoną karą od 3 do 20 lat pozbawienia wolności, posługując się pojęciami szerokimi i nieostrymi, takimi jak „szczególna zależność”, „faktyczna władza”, „kontrola” czy „nadużycie zaufania wynikającego z funkcji lub zawodu”. Trudno także wyznaczyć zakres projektowanych art. 199 § 1 k.k. i art. 199 § 4 k.k. Przy tak surowej sankcji ustawodawca powinien szczególnie precyzyjnie określić, jakie relacje i jakie formy ich wykorzystania uzasadniają odpowiedzialność za typ kwalifikowany. W obecnym brzmieniu projektowany przepis pozostawia zbyt szeroki margines oceny organom stosującym prawo, co rodzi istotne wątpliwości z punktu widzenia zasady nullum crimen sine lege certa. Wydaje się zatem, że zamiast punktowego zaostrzania sankcji w art. 199 k.k. zasadne byłoby całościowe uporządkowanie przepisów rozdziału XXV k.k., w szczególności relacji między art. 197, art. 198, art. 199 i art. 200 k.k. i spojrzenie na problem przestępstw przeciwko wolności seksualnej w sposób systemowy i pełny.

Mając na uwadze powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Przewodniczącego Podkomisji stałej ds. nowelizacji prawa karnego z prośbą o przekazanie niniejszego stanowiska Komisji oraz o uwzględnienie powyższych uwag w procesie legislacyjnym dotyczącym druku nr 2210.