wystąpienie do Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie przeciwdziałania złemu traktowaniu w domach pomocy społecznej i placówkach całodobowej opieki – uwagi RPO do nowelizacji ustawy o pomocy społecznej z dnia 2026-07-08.
wystąpienie do Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie przeciwdziałania złemu traktowaniu w domach pomocy społecznej i placówkach całodobowej opieki – uwagi RPO do nowelizacji ustawy o pomocy społecznej.
Rzecznik Praw Obywatelskich nawiązała do toczących się prac legislacyjnych i uzupełnił uwagi dotyczące projektu nowelizacji ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw UD315 o wnioski z wizytacji KMPT, które zostały przeprowadzone w domach pomocy społecznej oraz placówkach całodobowej opieki, funkcjonujących na zasadzie działalności gospodarczej mającej na celu zapewnienie całodobowej opieki osobom z niepełnosprawnościami, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku. Zdaniem RPO uwzględnienie uwag jest niezbędne dla ochrony praw mieszkańców tych placówek, zapewnienia godnych warunków życia i skutecznego zapobiegania torturom i innym formom okrutnego, nieludzkiego oraz poniżającego traktowania albo karania.
Rzecznik odniosła się do monitoringu wizyjnego w domach pomocy społecznej i placówkach całodobowej opieki. W opinii RPO przepisy prawne nie regulują kwestii związanej z obecnością kamer monitoringu w wizytowanych miejscach, która powinna być uregulowana na poziomie ustawy, co stwarza systemowe ryzyko ingerencji w prywatność mieszkańców. Rzecznik zwróciła też uwagę na stosowanie niestandardowych form zabezpieczeń mieszkańców domów pomocy społecznej (np. pasy stabilizacyjne, szelki, apaszki, bandaże, rękawice, kombinezony „pajace”, bramki ograniczające możliwość opuszczenia pokoi, łóżka z zamontowanymi wysokimi barierkami). Formalnie rzecz biorąc nie jest to przymus bezpośredni, ale działania te ingerują w sferę wolności mieszkańców i mogą w istocie prowadzić do pozbawienia wolności.
Rzecznik poruszyła również wątek związany z legalnością pobytu osób, które nie są ubezwłasnowolnione, ale ich stan zdrowia i świadomości nie pozwala na zawarcie umowy. Osoby takie zazwyczaj nie są w stanie złożyć podpisu pod umową o świadczenie usług lub oświadczeniem woli pobytu w całodobowej placówce. W takich sytuacjach umowy często podpisywane są przez osoby bliskie. Zdarza się również, że pracownicy DPS pełnią funkcję opiekunów prawnych. Jednym z zadań opiekuna prawnego powinno być monitorowanie, czy podopieczny ma zapewnioną odpowiednią opiekę i nie przebywa w warunkach naruszających jego godność. Jeśli pracownik DPS jest jednocześnie opiekunem prawnym ubezwłasnowolnionego mieszkańca, zachodzi ryzyko konfliktu interesów.
W opinii Rzecznika kluczowa jest opieka psychologiczna. Obowiązujące przepisy nie zobowiązują dyrektorów DPS do zatrudniania psychologa, lecz jedynie do zapewnienia mieszkańcom kontaktu z nim. W ocenie KMPT wymiar czasu pracy psychologa w domu pomocy społecznej powinien stwarzać mu możliwość prowadzenia oddziaływań zarówno indywidualnych, w postaci rozmów wspierających czy terapii, jak również grupowych, na przykład w formie treningu poznawczego czy relaksacyjnego. Zakres zadań psychologa nie może koncentrować się jedynie na pracy klinicznej lub interwencji kryzysowej, musi uwzględniać także profilaktykę podnoszącą jakość życia mieszkańców. Co więcej, stała obecność psychologa przyczyniłaby się do integracji społeczności mieszkańców, poprawy relacji z personelem oraz zwiększenia motywacji do udziału w oferowanych przez placówkę zajęciach. Obowiązujące przepisy nie zobowiązują również podmiotów prowadzących domy pomocy społecznej do zapewnienia mieszkańcom usług zdrowotnych.
Rzecznik zwróciła uwagę na problemy z dostępnością personelu pielęgniarskiego i dysproporcje w wynagrodzeniach pielęgniarek zatrudnionych w domach pomocy społecznej i podmiotach leczniczych. Pielęgniarki zatrudnione w sektorze medycznym otrzymują wyższe wynagrodzenie pochodzące ze środków NFZ. Powoduje to oczywiste problemy w rekrutowaniu do pracy w DPS osób z tym wykształceniem oraz częste rezygnacje osób już zatrudnionych w takich placówkach na rzecz podmiotów leczniczych. W ocenie RPO konieczne jest podjęcie systemowych działań w celu wyrównania dysproporcji płacowych i stworzenie zachęty dla personelu medycznego do podejmowania zatrudnienia w domach pomocy społecznej.
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wprowadziła tzw. trójskładowy udział w partycypowaniu w koszcie utrzymania mieszkańca. Opłatę w pierwszej kolejności ponosi sam mieszkaniec domu (do 70% swojego dochodu); w przypadku gdy kwota ta nie wystarcza na pokrycie całości opłaty, w kosztach partycypują bliscy, a gdy i to nie wystarcza – gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Rzecznik wskazała, że zmiana przepisów o odpłatności dotyczyła jedynie mieszkańców przyjętych po wejściu ustawy w życie, czyli po 1 maja 2004 r. Wysokość dotacji pobytu mieszkańców przyjętych do DPS przed dniem 1 stycznia 2004 r. realizowana jest na starych zasadach, co w praktyce oznacza pokrywanie znacznej części opłaty przez dany DPS. Rzecznik otrzymywała też skargi dotyczące wykluczenia z dostępu do świadczenia wspierającego osób przebywających w DPS i PCO na zasadach komercyjnych, pełnopłatnych. Wsparcie mieszkańców legalnie działających placówek o komercyjnym charakterze w zaspokajaniu podstawowych potrzeb (np. w zakupie leków, sprzętu rehabilitacyjnego i pomiarowego) stanowi tymczasem prewencję ich niewłaściwego traktowania w tym obszarze.
Rzecznik wskazała także, że w domach pomocy społecznej przebywają osoby nadużywające alkoholu. Nie otrzymują one odpowiedniej terapii, a ich zachowanie zaburza funkcjonowanie placówek. Pomimo zmiany przepisów umożliwiających tworzenie DPS dla osób uzależnionych, placówek tego typu jest wciąż za mało w skali kraju. W ocenie Rzecznika konieczne jest także wypracowanie rozwiązań, które nie tylko zapobiegną umieszczaniu dzieci w DPS i pieczy instytucjonalnej, lecz będą skutkowały przeniesieniem dzieci obecnie przebywających w placówkach pomocowych do rodzinnej pieczy zastępczej. Ponadto, dzieci umieszczone w takim miejscu jak DPS dla osób z niepełnosprawnością intelektualną nie mogą być podmiotem integracji międzypokoleniowej z wymierną korzyścią dla obydwu stron. Zdaniem RPO brakuje wyspecjalizowanych domów pomocy społecznej dla dzieci ze specjalnymi potrzebami.
Rzecznik zwróciła też uwagę na brak standardów koniecznych do spełnienia przy wprowadzeniu dziennych pobytów do funkcjonowania PCO, co budzi obawy o możliwość prowadzenia rzetelnej kontroli tego obszaru, zapewnienia porównywalnego koszyka usług, norm liczby i czasu pracy personelu, maksymalnej pojemności placówki. Optymalnym rozwiązaniem byłoby wskazanie w przepisach prawnych na możliwość realizowania przez placówki całodobowej opieki dziennych pobytów, przy jednoczesnym ścisłym określeniu ich standardów.
Rzecznik poruszyła też temat kwalifikacji opiekunów w domach pomocy społecznej. Na stanowisko młodszego opiekuna w DPS może być zatrudniona osoba z wykształceniem podstawowym, bez konieczności legitymowania się doświadczeniem zawodowym. Budzi to zaniepokojenie co do bezpieczeństwa mieszkańców i sprzyja ryzyku niewłaściwego traktowania podopiecznych. Rzecznik zgłosiła też zastrzeżenia do częstotliwości kontrolowania domów pomocy społecznej przez wojewodów. Zgodnie z przepisami kontrole przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 4 lata, według planu kontroli. Nie zapewnia to jednak właściwego nadzoru nad DPS-sami. Tylko regularne wizytowanie placówek wzmacnia gwarancję właściwego traktowania osób z tej wrażliwej grupy, wysoce narażonej na nieludzkie i poniżające traktowanie.
Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z prośbą o uwzględnienie przedstawionych zagadnień w toku prac legislacyjnych.