opinia skierowana do Ministra Zdrowia dotycząca projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego z dnia 2026-07-10.
opinia skierowana do Ministra Zdrowia dotycząca projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.
Rzecznik Praw Obywatelskich wskazała, że projekt ustawy o zmianie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego jest w wielu obszarach odpowiedzią na postulaty RPO. Na pozytywną ocenę zasługują przede wszystkim propozycje dotyczące zmiany części terminologii ustawowej, doprecyzowania zasad stosowania przymusu bezpośredniego oraz uregulowania wybranych kwestii związanych z bezpieczeństwem pacjentów i personelu podmiotów leczniczych. Rzecznik zwróciła jednak uwagę, że projekt nowelizacji nie został poprzedzony kompleksowym przeglądem funkcjonowania ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, zwłaszcza w zakresie przepisów regulujących postępowanie leczenia bez zgody. Jednocześnie wskazała, iż tego rodzaju analiza powinna stanowić punkt wyjścia dla projektowania zmian ustawowych – pozwoliłaby bowiem ocenić skuteczność obowiązujących rozwiązań, zidentyfikować problemy występujące w praktyce oraz ustalić, które z nich wynikają z niedoskonałości przepisów czy też z trudności organizacyjnych lub systemowych.
Odnosząc się do poszczególnych rozwiązań projektowanych w ustawie, Rzecznik wskazała na zmianę nomenklatury, polegającą na zastąpieniu terminu „choroba psychiczna” określeniem „zaburzenia psychotyczne”. W opinii RPO zasługuje on na aprobatę. Rzecznik dostrzega jednak, że zgodnie z oficjalnym polskim tłumaczeniem Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11, właściwym określeniem pozostają obecnie „zaburzenia rozwoju umysłowego”, a termin ten zastąpił wcześniejsze pojęcie „upośledzenia umysłowego”. Z tego względu Rzecznik uznaje za zasadne rozważenie dostosowania projektowanej terminologii do nomenklatury przyjętej w ICD-11. Rozwiązanie takie zapewniłoby większą spójność z obowiązującymi standardami diagnostycznymi oraz aktualnym stanem wiedzy medycznej, a jednocześnie realizowałoby cel, jakim jest ograniczanie stygmatyzacji osób doświadczających zaburzeń psychicznych i neurorozwojowych. Rzecznik zwróciła również uwagę na problem dotyczący funkcjonowania ośrodków leczniczych dla nieletnich działających na podstawie ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. RPO podkreśliła, że warto rozważyć uzupełnienie projektowanego art. 7 ust. 1 przez objęcie jego zakresem również podmiotów wykonujących zadania w zakresie leczenia i resocjalizacji osób nieletnich.
Rzecznik odniosła się także do zmian dotyczących stosowania przymusu bezpośredniego wobec osób z zaburzeniami psychicznymi i wskazał, iż kierunek proponowanych rozwiązań co do zasady zasługuje na pozytywną ocenę. Dalszego dopracowania wymaga jednak część proponowanych regulacji. Wątpliwości budzi projektowane rozdzielenie oceny zasadności stosowania przymusu bezpośredniego od oceny prawidłowości jego zastosowania. W uzasadnieniu projektu nie przedstawiono argumentów przemawiających za wprowadzeniem takiego rozwiązania ani nie wskazano problemów praktycznych, które uzasadniałyby odejście od dotychczasowego modelu. Nie jest również jasne, jakie skutki prawne miałoby rozdzielenie obu ocen oraz czy nie doprowadzi ono do rozbieżności interpretacyjnych w praktyce stosowania ustawy.
Do rozważenia pozostaje również kwestia udziału pielęgniarek posiadających specjalizację w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego w procedurze okresowej oceny dalszego stosowania przymusu bezpośredniego. Ewentualne rozszerzenie kompetencji pielęgniarek psychiatrycznych powinno zostać poprzedzone stworzeniem odpowiednich gwarancji systemowych. RPO wskazała, że obecnie brak jest krajowych wytycznych dotyczących stosowania przymusu bezpośredniego, krajowego programu ograniczania stosowania tego środka, a także jednolitego systemu monitorowania przypadków jego stosowania, umożliwiającego bieżącą analizę praktyki oraz identyfikowanie nieprawidłowości. Ewentualne zmiany kompetencyjne powinny stanowić element szerszej reformy systemu stosowania przymusu bezpośredniego, a nie rozwiązanie wprowadzane w oderwaniu od pozostałych instrumentów nadzoru i kontroli.
Rzecznik oceniła pozytywnie obowiązek organizowania szkoleń obejmujących techniki deeskalacji zachowań agresywnych. Jednocześnie uznał za zasadne rozważenie uzupełnienia projektowanych przepisów poprzez wprowadzenie delegacji ustawowej dla Ministra Zdrowia do określenia, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad organizacji szkoleń, wymagań wobec podmiotów uprawnionych do ich prowadzenia oraz minimalnego zakresu programowego. Warto też rozważyć podjęcie prac nad opracowaniem krajowych standardów stosowania przymusu bezpośredniego oraz systemu monitorowania jego stosowania, co umożliwiłoby prowadzenie skutecznej polityki ograniczania korzystania z tego środka.
Poważne zastrzeżenia budzi natomiast projektowany art. 18b ust. 2, przewidujący możliwość stosowania wobec osoby z zaburzeniami psychicznymi, przebywającej w jednostce organizacyjnej pomocy społecznej, przymusu bezpośredniego w postaci unieruchomienia lub izolacji przez okres przekraczający osiem godzin. RPO oceniła, że proponowane rozwiązanie nie odzwierciedla realiów funkcjonowania jednostek organizacyjnych pomocy społecznej. Co więcej, wydłużenie dopuszczalnego czasu stosowania przymusu bezpośredniego może prowadzić do zwiększenia ryzyka naruszeń praw człowieka oraz utrwalania nieprawidłowych praktyk. Projekt nie przedstawia przekonującego uzasadnienia wykazującego, iż wydłużenie maksymalnego czasu stosowania tych środków stanowi rozwiązanie konieczne i proporcjonalne. Zdaniem RPO poprawa bezpieczeństwa mieszkańców jednostek organizacyjnych pomocy społecznej powinna następować przede wszystkim poprzez zwiększenie dostępności wykwalifikowanego personelu, poprawę organizacji opieki, rozwój metod zapobiegania eskalacji zachowań agresywnych oraz skuteczniejszy nadzór nad stosowaniem przymusu bezpośredniego.
Rzecznik odniosła się pozytywnie do regulacji dotyczących kontroli pobieżnej oraz kontroli osobistej osób przebywających w szpitalach psychiatrycznych. Jednak zauważył, że w znacznej mierze wzorowane są one na rozwiązaniach obowiązujących w jednostkach penitencjarnych. Tymczasem szpital psychiatryczny nie jest miejscem, w którym wszystkie osoby przebywają z ograniczeniem wolności osobistej wynikającym z orzeczenia sądu. Projekt nie rozstrzyga jednoznacznie charakteru prawnego kontroli osobistej wobec pacjentów hospitalizowanych za zgodą. Z projektowanych przepisów wynika jedynie, że pacjent „może podlegać kontroli”, nie określono jednak, czy ma obowiązek poddania się tej czynności, czy też jej przeprowadzenie wymaga jego zgody. Zdaniem RPO prowadzi to do powstania istotnej luki legislacyjnej, w tym braku wskazania, jakie działania powinien podjąć personel medyczny w przypadku odmowy poddania się kontroli przez pacjenta przebywającego w szpitalu psychiatrycznym za jego zgodą.
Rzecznik podkreśliła, że na szczególne uznanie zasługują projektowane przepisy regulujące sposób przeprowadzania kontroli osobistej wobec osób małoletnich, które uwzględniają konieczność zapewnienia szczególnej ochrony dobra dziecka oraz ograniczenia ingerencji w jego sferę prywatności. Wątpliwości budzi jednak przyjęcie granicy ukończenia 16. roku życia jako kryterium różnicujące udział przedstawiciela ustawowego w tej czynności. W związku z powyższym zasadne wydaje się rozważenie przyjęcia rozwiązania zapewniającego możliwość udziału rodzica lub opiekuna prawnego również w przypadku małoletnich, którzy ukończyli 16 lat, o ile nie sprzeciwiają się temu szczególne okoliczności związane z bezpieczeństwem pacjenta lub innych osób.
Szczególne wątpliwości Rzecznik budzą zmiany art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Przepis ten od wielu lat pozostaje przedmiotem krytyki zarówno w piśmiennictwie, jak i praktyce stosowania prawa. Projektowane rozwiązania prowadzą do znacznego rozszerzenia przesłanek wszczęcia postępowania zmierzającego do przymusowej hospitalizacji, co rodzi poważne wątpliwości z punktu widzenia konstytucyjnej zasady proporcjonalności oraz standardów ochrony praw człowieka. Zdaniem RPO każde ograniczenie wolności osobistej powinno być oparte na przesłankach sformułowanych w sposób jednoznaczny, przewidywalny i umożliwiający ich jednolite stosowanie.
Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Ministra Zdrowia z prośbą o rozważenie, by część proponowanych rozwiązań pogłębiona była analizą funkcjonowania obowiązujących przepisów oraz szeroką debatą z udziałem przedstawicieli nauk medycznych i prawnych.