Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawiła Trybunałowi Konstytucyjnemu stanowisko w sprawie pytania dotyczącego zgodności art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn z art. 2, art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 3 w zw. z art. 31 ust. 3 oraz z art. 71 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji RP z dnia 2026-07-14.
Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawiła Trybunałowi Konstytucyjnemu stanowisko w sprawie pytania dotyczącego zgodności art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn z art. 2, art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 3 w zw. z art. 31 ust. 3 oraz z art. 71 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji RP.
Spraw dotyczy części darowizny otrzymanej od ojca, od której Urząd Skarbowy ustalił wysokość zobowiązania podatkowego. W uzasadnieniu wskazał, że Skarżąca nie może skorzystać ze zwolnienia podatkowego dla osób najbliższych, o którym mowa w art. 4a ust. 1 pkt 2 u.p.s.d., ponieważ środki pieniężne będące przedmiotem umowy darowizny zostały przekazane w formie gotówki, a następnie wpłacone na rachunek bankowy. Istota sporu sprowadza się do dokonania oceny, czy wpłata otrzymanych środków dokonana osobiście przez Obdarowaną spełnia warunek z art. 4a ust. 1 pkt 2 u.p.s.d. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. uznał, że odmowa zwolnienia wyłącznie z powodu technicznego sposobu wpłaty była nadmiernie formalistyczna, sprzeczna z celem przepisu wskazanym w uchwale NSA, odnoszącym się do bezpieczeństwa obrotu prawnego. Dalej sąd skonkludował, że jeżeli nie ma wątpliwości co do tego, że darowizny udzielili rodzice Skarżącej, odmowa przyznania zwolnienia podatkowego sprzeciwia się ustawie, a także interpretującej ją uchwale NSA. Na skutek skargi kasacyjnej organu podatkowego sprawa trafiła do NSA, który wobec powziętych wątpliwości co do hierarchicznej zgodności norm z Konstytucją RP, w postanowieniu z dnia 17 lutego 2026 r. (sygn. akt III FSK 1252/24) przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne dotyczące art. 4a ust. 1 pkt 2 u.p.s.d.
Zdaniem Rzecznika sąd pytający trafnie przedstawił istotę zidentyfikowanego zagadnienia prawnego. Wykazano bowiem, że na tle rozpoznawanej sprawy indywidualnej Skarżącej, powstały poważne wątpliwości konstytucyjne dotyczące sposobu ukształtowania zwolnienia podatkowego przewidzianego w art. 4a ust. 1 pkt 2 u.p.s.d. i jego późniejszego utrwalonego rozumienia w orzecznictwie sądów administracyjnych. W opinii RPO, NSA słusznie wskazał, że przepis ten, z jednej strony ustanawia preferencję podatkową dla najbliższych członków rodziny, niemniej jednak poprzez to, że posługuje się nieprecyzyjnym sformułowaniem „dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy", które zostało zinterpretowane w ten sposób, że uzależnia możliwość skorzystania ze zwolnienia od ograniczonego sposobu dokumentowania przekazania środków pieniężnych, prowadzi do istotnego zróżnicowania sytuacji prawnej podmiotów należących do tej samej kategorii podatników z kręgu osób ustawowo zaliczanych do najbliższych członków rodziny. W konsekwencji skutkuje tym, że możliwość skorzystania z preferencji podatkowej zostaje uzależniona nie od samego faktu otrzymania darowizny od osoby najbliższej, lecz od sposobu udokumentowania przekazania środków pieniężnych jedynie w formie wskazanej w zaskarżonym przepisie, co w praktyce może pozbawiać część uprawnionych podatników prawa do zwolnienia.
Kwestionując konstytucyjność powyższego przepisu, Rzecznik wskazała na naruszenie zasady zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz zasadę określoności (art. 2 Konstytucji), naruszenie obowiązku ustawodawcy do formułowania regulacji jasnych, precyzyjnych i niebudzących wątpliwości interpretacyjnych (art. 84 i art. 217 Konstytucji) oraz naruszenie zasady równości, zasady proporcjonalności oraz zasady ochrony rodziny przez państwo (art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 3, art. 71 ust. 1 Konstytucji). Zdaniem Rzecznika ustalenie, w jaki sposób powinno nastąpić udokumentowanie przekazania środków pieniężnych, aby zachować prawo do zwolnienia, powinno wynikać z przepisu w sposób jednoznaczny i możliwy do odczytania przez obywatela. W przeciwnym razie zwolnienie podatkowe nabiera charakteru instytucji pozornej. W sytuacji zatem, gdy możliwe jest ustalenie, że faktycznie doszło do darowizny pomiędzy osobami należącymi do najbliższej rodziny, to odmowa zastosowania zwolnienia z uwagi na niespełnienie określonego wymogu dokumentacyjnego, stanowi przejaw nadmiernego formalizmu. Wreszcie odmienne traktowanie podatników z uwagi na sposób przekazania środków pieniężnych nie znajduje dostatecznego oparcia w innych normach konstytucyjnych.
W świetle przedstawionych argumentów, Rzecznik Praw Obywatelskich uznała art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy o podatku od spadków darowizn niezgodny z Konstytucją RP.