wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie poufności kontaktu zatrzymanego z adwokatem czy radcą prawnym oraz dostępu do akt oskarżonego i jego obrońcy z dnia 2026-07-23.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie poufności kontaktu zatrzymanego z adwokatem czy radcą prawnym oraz dostępu do akt oskarżonego i jego obrońcy.
Przedmiotem zainteresowania Rzecznika Praw Obywatelskich są kwestie dotyczące poufności kontaktu zatrzymanego z adwokatem czy radcą prawnym oraz dostępu do akt oskarżonego i jego obrońcy na etapie aresztowym. Zdaniem RPO unormowanie tej materii nie jest obojętne z punktu widzenia standardów konstytucyjnych wynikających z art. 41 ust. 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP oraz standardów konwencyjnych, ujętych w art. 5 ust. 1 EKPC.
Warunki informacyjne, jakie przewiduje ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, nie stwarzają dostatecznych ram pouczenia o dostępie do akt aresztowych, co unicestwia warunki do realizacji nawet najszerszych gwarancji jawności wewnętrznej postępowania przygotowawczego. Wiele z tych rozwiązań wymagających omówienia proponowała ustawa z dnia 27 lutego 2026 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, która nie weszła w życie w wyniku braku podpisu Prezydenta RP. W ocenie Rzecznik nie należy zaniechać kolejnych wysiłków legislacyjnych. Mając na względzie przygotowaną inicjatywę poselską w zakresie nowelizacji k.p.k., RPO przedstawił i poddał pod rozwagę uwagi z obszaru dotyczącego dostępu do akt w postępowaniu aresztowym.
Pierwszym dokumentem, z którym winien być zaznajomiony niezwłocznie oskarżony i jego obrońca jest wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Niezależnie od tego, na jakim etapie byłby on składany, jest to zawsze skarga inicjująca postępowanie incydentalne w przedmiocie stosowania lub przedłużenia tymczasowego aresztowania, stanowiąca część akt sądowych w rozumieniu art. 156 § 1 k.p.k., a to oznacza, że podejrzany każdorazowo może zapoznać się z treścią wniosku o zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresztowania. Każde zaś odmienne potraktowanie podejrzanego, nie spełnia standardu rzetelnego procesu, narusza zasadę kontradyktoryjności, prawa do obrony i "równości broni" w dostępie do materiału dowodowego, pozbawia możliwości kontroli zasadności oraz legalności pozbawienia wolności i jest wyrazem nieuprawnionego uprzywilejowania pozycji prokuratora w postępowaniu przygotowawczym. Rzecznik wskazała również, że wniosek prokuratora powinien odpowiadać wymogom pisma procesowego określonym w art. 119 k.p.k. oraz zawierać elementy wymienione w art. 250 § 2a i art. 251 § 1 i 2 k.p.k., a więc wskazywać na występowanie w danej sprawie przesłanki ogólnej i co najmniej jednej przesłanki szczególnej (art. 249 i 258 k.p.k.) oraz potrzebę ochrony postępowania przygotowawczego za pomocą tymczasowego aresztowania. Ponadto sam wniosek powinien być doręczony podejrzanemu oraz jego obrońcy niezwłocznie.
Z raportu Court Watch Polska z 2019 r. wynika, że przedmiotowe wnioski są doręczane zbyt późno, a podejrzany występujący bez obrońcy nie jest informowany, iż ma prawo domagania się uzyskania wniosku, zapoznania się z jego treścią i aktami postępowania, które stanowią kanwę tego wniosku (w trybie art. 156 § 5a k.p.k.). Zastrzeżenia może też budzić art. 250 § 3 k.p.k., sugerujący niejako w swej treści, że uprawnienia, o których zostanie pouczony oskarżony, aktualizują się dopiero od momentu „zastosowania tymczasowego aresztowania”, podczas gdy prawo do zapoznania się z treścią akt i szereg innych uprawnień obrończych jest adekwatne już w momencie kierowania tego wniosku, a nie dopiero w momencie jego uwzględnienia przez sąd. Poza samym wnioskiem, dla oskarżonego i jego obrońcy jeszcze istotniejsze są dołączone do wniosku akta sprawy, zawierające podstawę faktyczną dla uzasadnienia przedmiotowego wniosku. Praktyka stosowania tymczasowego aresztowania utwierdza w przekonaniu, że problematyczny staje się nie tylko zakres udostępnionych materiałów, ale również forma i czas umożliwiający przygotowanie linii obrony.
Z uwagi na powyższe, uwzględniając potrzebę rzetelności procedury aresztowej, zasady równości broni i kontradyktoryjności, Rzecznik opowiedziała się za uchyleniem art. 250 § 2b k.p.k. RPO zaproponowała również, by w razie złożenia w toku postępowania przygotowawczego wniosku o zastosowanie albo przedłużenie tymczasowego aresztowania zawiadomić o tym podejrzanego i jego obrońcę, pouczając o prawie do zapoznania się z materiałami postępowania i na ich wniosek udostępnić im niezwłocznie akta aresztowe.
Rzecznik wskazała na konieczność ponownego procedowania zmian w zakresie art. 156 § 5a i art. 159 k.p.k., w brzmieniu pozwalającym na udostępnienie na wniosek niezwłocznie akt sprawy w części zawierającej treść dowodów dołączonych do wniosku o zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresztowania oraz w tym zakresie umożliwienie sporządzenia odpisów lub kopii. Treść art. 159 k.p.k. powinna definitywnie przesądzać, że na odmowę udostępnienia akt w postępowaniu przygotowawczym lub sporządzenia odpisów lub kopii oraz na postanowienie prokuratora o utrzymaniu w mocy zarządzenia prowadzącego postępowanie o odmowie udostępnienia akt lub sporządzenia odpisów bądź kopii przysługuje stronom oraz zatrzymanemu zażalenie.
Rzecznik wskazała na obowiązek respektowania zasady poufności, który oznacza, że państwa członkowskie powinny się powstrzymać od zakłócania takiego porozumiewania się lub od uzyskiwania dostępu do jego treści, a także to, że w przypadku pozbawienia podejrzanych lub oskarżonych wolności lub innego umieszczenia ich w miejscu znajdującym się pod kontrolą państwa, powinny zapewnić, aby rozwiązania dotyczące porozumiewania się tę poufność respektowały i chroniły. W świetle braku implementacji dyrektywy do polskiego porządku prawnego, należy w zakresie prawa do poufności kontaktów obrońcy z oskarżonym, zaproponować brzmienie art. 73 k.p.k. w wersji pozostającej w zgodzie z zapisami dyrektywy nr 2013/48/UE, tj. zmierzającej do wyeliminowania aktualnie obowiązujących ograniczeń w zakresie poufności kontaktów podejrzanego i jego obrońcy.
Mając na uwadze powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o dokonanie wskazanych problemów oraz rozważenie zainicjowania stosownych działań legislacyjnych.