wystąpienie do Przewodniczącego Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w sprawie sposobu publikacji materiałów w Inwentarzu archiwalnym IPN z dnia 2026-07-27.
wystąpienie do Przewodniczącego Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w sprawie sposobu publikacji materiałów w Inwentarzu archiwalnym IPN.
Do BRPO wpłynął wniosek dotyczący sposobu prezentacji danych przez Instytut Pamięci Narodowej – Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Inwentarzu archiwalnym umieszczonym na stronie IPN. Zwrócono w nim uwagę, że na stronie upubliczniane są dane osobowe osób, które w rzeczywistości nie współpracowały z organami bezpieczeństwa PRL, jednak funkcjonariusze służb bezpieczeństwa założyli im teczki osobowe. Zdaniem RPO przyjęty sposób publikacji danych może wprowadzać w błąd, sugerując współpracę danej osoby z tymi służbami, co jest problematyczne w szczególności w przypadkach, w których prawomocnie rozstrzygnięto o nieprawdziwości takich zarzutów.
Zgodnie z art. 28a ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, IPN „publikuje na stronie internetowej inwentarz archiwalny zawierający opis całego zasobu na poziomie jednostki archiwalnej w sposób pozwalający na identyfikację zagadnień lub osób, których dotyczą dokumenty”. Z kolei szczegółowe zasady ewidencjonowania, przechowywania, opracowywania, zabezpieczania, udostępniania i publikowania dokumentów” zatwierdza Kolegium IPN (art. 23 ust. 2 pkt 4 ustawy o IPN), które również „ustala priorytety w zakresie udostępniania dokumentów zgromadzonych przez Instytut Pamięci”. W związku z tym, zdaniem RPO, nic nie stoi na przeszkodzie, by opisy jednostek archiwalnych zawierały informacje o znanych IPN faktach lub zwłaszcza posiadanych przez IPN dokumentach, które mają wpływ na ocenę prawdziwości materiałów zawartych w archiwach. Obecnie takie materiały publikowane są jako osobne jednostki archiwalne. W przypadku wyjaśnień, sprostowań lub uzupełnień w rubryce „Opis zawartości” wskazywana jest skrótowo istota stanowiska zawartego w złożonym dokumencie. W odniesieniu do akt postępowań lustracyjnych brakuje natomiast analogicznej informacji o wyniku postępowania – zwłaszcza o tym, czy sąd uznał złożone oświadczenie lustracyjne za zgodne z prawdą.
Rzecznik zwróciła uwagę na wyrażoną w preambule ustawy o IPN „powinność zadośćuczynienia przez nasze państwo wszystkim pokrzywdzonym przez państwo łamiące prawa człowieka”, traktowaną jako wyraz „przekonania, że żadne bezprawne działania państwa przeciwko obywatelom nie mogą być chronione tajemnicą ani nie mogą ulec zapomnieniu”. Wszelkie działania związane z publikacją materiałów archiwalnych powinny być zatem analizowane przez pryzmat ww. celów funkcjonowania IPN wskazanych w preambule. Wpisy w Inwentarzu archiwalnym powinny uwzględniać możliwie pełen obraz rzeczywistości. Zatem niewystarczający wydaje się komunikat pt. „Informacja dla Czytelników. Inwentarz archiwalny – przewodnik po zasobie archiwalnym przechowywanym w Instytucie Pamięci Narodowej”, zgodnie z którym: „Zakres i rodzaj udostępnianych danych został określony na mocy ww. ustawy o IPN. Inwentarz archiwalny IPN docelowo ma zawierać informacje o materiałach historycznych przechowywanych w zasobie IPN. Inwentarz jest systematycznie uzupełniany o kolejne rekordy i aktualizowany w zakresie już dostępnych w nim opisów. Inwentarz archiwalny IPN nie stanowi pełnej bazy danych o zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej”. W ocenie RPO dopełnienie staranności w tym zakresie pozwoliłoby na odparcie zarzutów naruszenia dóbr osobistych osób, których dane widnieją w sposób sugerujący współpracę z aparatem bezpieczeństwa PRL oraz stanowiłoby realizację zagwarantowanego w art. 47 Konstytucji RP prawa każdej osoby do ochrony prawnej jej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia.
Przez wzgląd na niejednokrotnie podnoszony przez sądy problem niejasności związanych z treścią materiałów zamieszczonych w Inwentarzu archiwalnym, brak przeszkód prawnych, a jednocześnie wysoki autorytet IPN, z którym wiązać można zaufanie do wiarygodności publikowanych przezeń treści, Rzecznik oceniła za zasadne wprowadzenie zmian w sposobie publikacji materiałów w Inwentarzu archiwalnym IPN, m.in. poprzez: umieszczenie na stronie dotyczącej danej jednostki archiwalnej informacji o jednostkach powiązanych; o tym, czy jej zawartość została zweryfikowana; adnotacji o wyroku sądu w sprawie lustracyjnej.
Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Przewodniczącego Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej z prośbą o przesłanie uchwały Kolegium IPN lub innego aktu normatywnego określającego szczegółowe zasady ewidencjonowania, przechowywania, opracowywania, zabezpieczania, udostępniania i publikowania dokumentów przez IPN oraz o ustosunkowanie się do wyrażonej oceny.
Ponadto Instytut Pamięci Narodowej pracuje nad nową treścią komunikatu wyświetlającego się po wejściu na stronę Inwentarza archiwalnego, który powinien być bardziej zrozumiały dla wszystkich obywateli i wskazywać na transparentność działań IPN przy publikacji inwentarza.