Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie przeciwdziałania przestępstwom motywowanym uprzedzeniami.

Rzecznik Praw Obywatelskich zasygnalizowała potrzebę stworzenia efektywnych ram prawnych, chroniących najbardziej narażone grupy społeczne na niepożądane zachowania. Jednocześnie zwróciła uwagę, że ustawa z dnia 6 marca 2025 r. o zmianie ustawy Kodeks karny rozszerzała zakres penalizacji art. 119 § 1 k.k., art. 256 § 1 k.k. i art. 257 § 1 k.k. o przesłanki niepełnosprawności, wieku, płci lub orientacji seksualnej, a także modyfikowała okoliczności obciążające z art. 53 w § 2a pkt 6 k.k. przez dodanie powyższych przesłanek. Wskazana ustawa została skierowana przez Prezydenta RP w trybie kontroli prewencyjnej do Trybunału Konstytucyjnego, a wobec wyroku TK odmówił złożenia podpisu.

Rzecznik podkreśliła, że brak wejścia w życie ustawy z dnia 6 marca 2025 r. o zmianie ustawy Kodeks karny nie zamyka kwestii konieczności zmian w prawie karnym i rozszerzenia kryminalizacji przestępstw motywowanych uprzedzeniami. Jak wynika z raportu „Hate speech and hate crime targeting LGBTI people”, Polska jest jednym z krajów, które nie wprowadziły żadnych regulacji chroniących osoby nieheteronormatywne przed przestępstwami motywowanymi uprzedzeniami oraz przepisów penalizujących mowę nienawiści ze względu na orientację seksualną. Rzecznik wskazała, że Unia Europejska konsekwentnie podejmuje działania zwiększające ochronę mniejszości. W obecnej strategii na rzecz równości społeczności LGBTQ+ na lata 2026-2030 podkreśla się konieczność prawnokarnej ochrony osób nieheteronormatywnych przed przestępstwami motywowanymi uprzedzeniami (nienawiścią). Jednocześnie Agencja Praw Podstawowych UE zwraca uwagę na wzrost przestępstw motywowanych uprzedzeniami przeciwko społeczności LGBT+ i wskazuje, że ponad połowa respondentów zadeklarowała, że doświadczyła nękania. Jednym z kluczowych działań w nowej strategii na lata 2026-2030 ma być poszukiwanie przez Komisję Europejską możliwości wzmocnienia ram prawnych pozwalających zwalczać przestępstwa motywowane uprzedzeniami i mowę nienawiści w granicach obecnie istniejących kompetencji przyznanych przez Traktaty.

Rzecznik powołała się na orzecznictwo ETPC, zgodnie z którym wypowiedzi obraźliwe, nienawistne, motywowane uprzedzeniami ze względu na orientację seksualną mogą podlegać ograniczeniom na podstawie art. 10 ust. 2 EKPC, a w skrajnych przypadkach mogą nie korzystać z ochrony gwarantowanej przez Konwencję. Ponadto przypomniała, że Trybunał strasburski wskazał: „dyskryminacja ze względu na orientację seksualną jest równie poważna jak dyskryminacja ze względu na „rasę, pochodzenie lub kolor skóry”. W późniejszym orzeczeniu ETPC przypomniał, iż „pluralizm i demokracja opierają się na autentycznym uznaniu i poszanowaniu różnorodności”, a poglądy większości społeczeństwa nie zawsze mają przeważać. Postawy lub stereotypy panujące przez pewien okres wśród większości członków społeczeństwa nie mogą stanowić uzasadnionej podstawy do dyskryminacji osób wyłącznie ze względu na ich orientację seksualną lub w odniesieniu do ograniczenia prawa do ochrony życia prywatnego.

W przypadku przestępstw motywowanych uprzedzeniami ze względu na orientację seksualną Europejski Trybunał Praw Człowieka rozróżnia dwie sytuacje: mowę nienawiści (obraźliwe wypowiedzi, komentarze w Internecie, itp.), która nie eskalowała do przemocy fizycznej; oraz przestępstwa naruszające integralność psychiczną (wyjątkowo dolegliwa agresja słowna) oraz fizyczną (nawet nieznacznie), tj. kiedy niechęć motywowana uprzedzeniami eskalowała do przemocy fizycznej. Margines swobody państwa w wyborze ścieżki reakcji na przestępstwa motywowane uprzedzeniami ze względu na orientację seksualną jest ograniczony, gdy agresja werbalna wiąże się np. z nawoływaniem do przemocy fizycznej; jest wyjątkowo dolegliwa (np. wzywa do eksterminacji) lub eskalowała do przemocy fizycznej. W pierwszej sytuacji konieczna jest reakcja prawnokarna i zapewnienie ochrony pokrzywdzonym na tej drodze. W drugim przypadku, w sprawach przekraczających próg dolegliwości z art. 3 EKPC, gdy agresja słowna jest wyjątkowo dolegliwa albo wiązała się z przemocą fizyczną, państwo ma obowiązek podjąć działania z urzędu – tj. przeprowadzić postępowanie karne, a jeśli dojdzie do skazania – sąd musi uwzględnić homofobiczny motyw działania sprawcy i wymierzyć proporcjonalną karę.

W sprawie Bednarek i inni przeciwko Polsce ETPC ocenił wykonanie przez państwo pozytywnych obowiązków w zakresie skutecznej reakcji na przemoc motywowaną uprzedzeniami. Jednocześnie stwierdził, że sprawcy nie zostali oskarżeni ani ścigani za atak motywowany nienawiścią, a okazywana wrogość wobec osób postrzeganych jako homoseksualne nie została uwzględniona przy wymiarze kary. W konsekwencji zasadniczy aspekt przestępstwa pozostał „niewidzialny” i bez znaczenia prawnokarnego. Wykonanie wyroku w sprawie Bednarek i inni przeciwko Polsce ma wymiar nie tylko ekonomiczny. Oprócz wypłacenia skarżącym zadośćuczynienia w wysokości 7000 euro dla każdego z nich, Polska powinna wprowadzić zmiany systemowe, by osoby, które doświadczyły przemocy, agresji werbalnej lub fizycznej, mowy nienawiści ze względu na ich orientację seksualną mogły liczyć na odpowiednią reakcję ze strony instytucji wymiaru sprawiedliwości.

Zdaniem Rzecznik konieczne jest powrócenie do prac legislacyjnych oraz wdrażania środków nieustawowych (organizacyjnych i praktycznych), służących zapewnieniu realnej ochrony osobom nieheteronormatywnym. Za zasadne RPO uznała nie tylko pełne wykonanie wyroku w sprawie Bednarek i inni przeciwko Polsce, ale też wdrożenie dyrektywy 2024/1385. Dodatkowo poddała pod rozwagę zainicjowanie działań legislacyjnych zmierzających do zastąpienia konieczności odwoływania się do art. 53 § 2a pkt 6 k.k. i zmianę usytuowania przestępstwa z art. 119 § 1 k.k. poprzez przeniesienie tego unormowania z Rozdziału XVI Kodeksu karnego „Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne” do Rozdziału XXXII „Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu” oraz uzupełnienie art. 256 § 1 k.k., art. 257 k.k. i art. 257a k.k. (art. 119 § 1 k.k.) o znamiona odwołujące się do niepełnosprawności, płci, tożsamości płciowej lub orientacji seksualnej jako przesłanek dyskryminacyjnych.

Mając na uwadze przedłożone racje, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o udzielenie informacji, czy w resorcie prowadzone są prace legislacyjne w celu wdrożenia wyroku w sprawie Bednarek i inni przeciwko Polsce oraz mające na celu wdrożenie dyrektywy 2024/1385. Jednocześnie poprosiła o poinformowanie o stanowisku zajętym w przedstawionej materii.