wystąpienie do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie ustawy o samorządzie gminnym, ustawy o samorządzie powiatowym i ustawy o samorządzie województwa oraz niektórych innych ustaw dotyczących jednostek samorządu terytorialnego (UD 309) z dnia 2026-08-12.
wystąpienie do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie ustawy o samorządzie gminnym, ustawy o samorządzie powiatowym i ustawy o samorządzie województwa oraz niektórych innych ustaw dotyczących jednostek samorządu terytorialnego (UD 309).
Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił uwagi na temat niektórych projektowanych rozwiązań prawnych związanych z nowelizacją ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym oraz ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa. Projekt ustawy zakłada wprowadzenie art. 21 ust. 1a u.s.g., art. 17 ust. 1a u.s.p. oraz art. 28 ust. 1a u.s.w., które umożliwiłyby odbywanie posiedzeń komisji rady gminy, rady powiatu i sejmiku województwa w trybie zdalnym, o ile statut jednostki samorządu terytorialnego zawierałby stosowne postanowienia. Zdaniem RPO rozwiązanie to, jakkolwiek wpisuje się we współczesne realia technologiczne, rodzi pewne wątpliwości z perspektywy prawa dostępu do informacji publicznej.
Rzecznik zwrócił uwagę, że jednym ze składników tego publicznego prawa podmiotowego jest prawo wstępu na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu, o którym mowa w art. 61 ust. 2 Konstytucji RP. Uprawnienie to w kontekście samorządu terytorialnego rozwinął ustawodawca w art. 11b ust. 2 u.s.g., art. 8a ust. 2 u.s.p. oraz art. 15a ust. 2 u.s.w. Uniemożliwianie wstępu na takie posiedzenia pozbawione ustawowej podstawy prawnej jest sprzeczne z prawem, na co wskazano m.in. w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lutego 2015 r. Rzecznik dodał, że urzeczywistnianie prawa dostępu do informacji publicznej na gruncie posiedzeń komisji organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego zgodnie z zakreślonym powyżej standardem ukształtowanym na gruncie posiedzeń realizowanych w formule stacjonarnej, może rodzić istotne wyzwania interpretacyjne w kontekście posiedzeń zdalnych, do których wdrożenia zmierza projekt ustawy.
Niepokojące jest niedookreślenie kierunku projektowanych zmian prawnych w kontekście urzeczywistnienia uprawnienia zagwarantowanego w art. 61 ust. 2 Konstytucji RP. Projektodawca w uzasadnieniu projektu ustawy oraz ocenie skutków regulacji niejednokrotnie odwołał się do doświadczeń samorządu terytorialnego z czasu pandemii COVID-19. Rzecznik dostrzegł, że w tamtym okresie obrady zdalne organów jednostek samorządu terytorialnego i ich komisji odbywały się w oparciu o art. 15zzx ustawy covidowej, który według stanowiska wyrażonego w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 26 listopada 2021 r. oraz konsekwentnie w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2024 r. stanowił podstawę do odmówienia wstępu na sesję rady miasta realizowaną w formule zdalnej w charakterze obserwatora obrad. W orzeczeniach tych przyjęto, że art. 15zzx ustawy covidowej stanowił ograniczenie jawności działania organu gminy ustanowione w ustawie, o którym mowa w art. 11b ust. 1 zd. 2 u.s.g.
Rzecznik uznał za niepożądane, aby projektowane przepisy także mogły rodzić ryzyko tego rodzaju ograniczenia, prowadzące do uniemożliwienia wstępu obserwatorów obrad na posiedzenia zdalne komisji rad gmin, komisji rad powiatów i komisji sejmików województw. Projektowane przepisy są niejednoznaczne, co w razie ich przyjęcia może doprowadzić do wielu sporów, także sądowoadministracyjnych. Dlatego w ocenie RPO należy uprzedzić te spory już na etapie procesu legislacyjnego, wskazując wprost w treści znowelizowanych ustaw, że prawo wstępu na posiedzenia komisji rady gminy, komisji rady powiatu i komisji sejmiku województwa obejmuje również posiedzenia zdalne. Takie rozwiązanie zapewniłoby równy standard transparentności posiedzeń stacjonarnych i zdalnych, co przyczyni się do pełniejszej realizacji publicznego prawa podmiotowego, o którym mowa w art. 61 ust. 2 Konstytucji RP.
Mając na uwadze powyższe wątpliwości, Rzecznik zwrócił się do Sekretarza Stanu w MSWiA z prośbą o rozważenie modyfikacji projektu ustawy, a w przypadku niewprowadzenia omawianych zmian, wskazał na potrzebę jednoznacznego odzwierciedlenia woli projektodawcy w przekazanym stanowisku lub uzasadnieniu projektu.
Podkreślił także, że projekt nie ogranicza ustawowego prawa obywateli do wstępu na posiedzenia komisji, niezależnie od formy ich prowadzenia. Sposób zapewnienia realizacji tego prawa podczas posiedzeń zdalnych i hybrydowych będzie określany w statutach poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego, z uwzględnieniem lokalnych uwarunkowań oraz możliwości technicznych. Wskazał, że możliwość zdalnego obradowania komisji jest już stosowana w praktyce niektórych JST, czego przykładem jest zmiana Statutu jednego z województw z 2025 r.