Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości dotyczące wykonywania orzeczeń w sprawach rodzinnych i opiekuńczych, w szczególności związanych z prawami i obowiązkami kuratorów sądowych obecnych przy realizacji kontaktów z dziećmi.

Rzecznik Praw Obywatelskich powróciła do uprzednio sygnalizowanej sprawy dotyczącej wykonywania orzeczeń w sprawach rodzinnych i opiekuńczych, w szczególności praw i obowiązków kuratorów sądowych obecnych przy realizacji kontaktów z dziećmi. W poprzednich wystąpieniach RPO zwracała szczególną uwagę na brak jednoznacznych reguł dotyczących praw i obowiązków kuratorów sądowych realizujących orzeczenia sądów, regulujące kontakty rodziców z dzieckiem w obecności kuratora. Zgłoszone zastrzeżenia dotyczyły głównie tego, iż zarówno przepisy ustawy, jak i rozporządzenia w sposób szczątkowy regulują materię obecności kuratora sądowego w trakcie kontaktów rodziców z podopiecznym.

Rzecznik przypomniała, że w ostatnim piśmie Ministerstwo Sprawiedliwości informowało o podjętej już w 2018 r. próbie uregulowania wskazanego zagadnienia w opracowanym projekcie ustawy o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw, jednak projekt ten uległ dyskontynuacji. Pierwotne założenia regulacji, po ich uszczegółowieniu i uzupełnieniu, miały zostać uwzględnione w najbliższej propozycji nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu postępowania cywilnego. W 2026 r. doszło do nowelizacji ustawy z dnia 30 kwietnia 2026 r. o kuratorach sądowych, w której jednak nie uwzględniono żadnych z postulowanych przez Rzecznika zmian. Ustawa wprowadziła przede wszystkim zmiany w zakresie legitymacji służbowych, egzaminu kuratorskiego i dodatku specjalnego z tytułu okresowego zwiększenia zakresu obowiązków służbowych. Nowelizacja nie objęła jednak swym zakresem kwestii związanych z uczestniczeniem kuratorów w kontaktach rodzica z dzieckiem.

W kwietniu 2026 r. resort sprawiedliwości wspólnie z Instytutem Wymiaru Sprawiedliwości i Komisją Kodyfikacyjną Prawa Rodzinnego zorganizował seminarium poświęcone kurateli rodzinnej w sprawach opiekuńczych. Wskazano wówczas na potrzebę dokładniejszego określenia sposobu realizacji kontaktów przy udziale kuratora, określenia limitu czasu trwania spotkania, wprowadzenia okresowego charakteru udziału kuratora oraz obowiązku okresowej oceny przez sąd zasadności dalszej obecności kuratora.

Resort sprawiedliwości zapowiedział zmiany w prawie, polegające na wprowadzeniu osobnego i kompleksowego postępowania wykonawczego w sprawach rodzinnych i opiekuńczych. Zgodnie z założeniami, nowe przepisy mają wyeliminować chaos prawny i dać sędziom oraz kuratorom sądowym realne narzędzia do skutecznego działania. Dodatkowo mają wzmocnić rolę kuratora sądowego.

Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o poinformowanie o planowanych założeniach reformy postępowania wykonawczego w sprawach rodzinnych, a w szczególności wskazanie, czy w ramach planowanej zmiany przepisów planowane jest uregulowanie obowiązków i praw kuratora obecnego przy kontaktach z dzieckiem.

 

Wystąpienie dołączone do tego dokumentu:

Data odpowiedzi:

Opis odpowiedzi:

Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości poinformował, że obowiązki i uprawnienia kuratorów sądowych określa obecnie ustawa z 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych oraz przepisy wykonawcze. W ocenie Ministerstwa szczegółowe regulacje dotyczące wykonywania orzeczeń w sprawach rodzinnych i opiekuńczych, w tym obecności kuratora przy kontaktach z dzieckiem, powinny zostać uregulowane w odrębnej ustawie dotyczącej postępowania wykonawczego w tych sprawach. W Ministerstwie przygotowano projekt takiej ustawy. Zakłada on m.in. ustawowe, szczegółowe określenie praw i obowiązków kuratorów sądowych oraz zasad realizacji kontaktów z dzieckiem w ich obecności. Kurator będzie mógł wydawać zalecenia dotyczące prawidłowego przebiegu kontaktu, a osoby uczestniczące w kontakcie będą zobowiązane do ich przestrzegania. Projekt określa również obowiązek współpracy uczestników postępowania, w tym informowania o okolicznościach mogących uniemożliwić lub zakłócić realizację kontaktu. Projekt przewiduje także rozwiązania dotyczące kontaktów realizowanych w obecności osoby wskazanej przez sąd oraz w pomieszczeniach organizacji lub instytucji zajmujących się sprawami związanymi z przedmiotem postępowania.
12 czerwca 2026 r. Minister Sprawiedliwości wystąpił o wprowadzenie projektu do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów. Decyzję w tej sprawie odroczono 14 lipca 2026 r., zlecając dodatkową analizę zasadności wyodrębnienia postępowania wykonawczego w sprawach rodzinnych i opiekuńczych.