Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

wystąpienie do Minister Klimatu i Środowiska w sprawie postulatu wprowadzenia do polskiego porządku prawnego regulacji precyzujących zasady utrzymywania zwierząt domowych.

Na początku października 2025 roku pracownicy Biura Rzecznika Praw Obywatelskich zwrócili się do Departamentu Instrumentów Środowiskowych w sprawie hałasu powodowanego na terenach zurbanizowanych przez szczekanie psów. Wystąpienie to było związane ze skierowaną do Rzecznika skargą, w której zawarto postulat wprowadzenia do polskiego porządku prawnego regulacji precyzujących zasady utrzymywania zwierząt domowych. W wystąpieniu tym zasugerowano, że oczekiwany przez zainteresowanego cel można by osiągnąć przez upoważnienie rad gmin do określania w regulaminach utrzymania czystości i porządku tego rodzaju zasad.

Prośba o zajęcie stanowiska przez Departament Instrumentów Środowiskowych spotkała się z jednoznacznie negatywną odpowiedzią. Stwierdzono w niej, powołując się na przepisy ustawy – Prawo ochrony środowiska, że „kwestia ochrony przed hałasem powodowanym przez utrzymywanie na terenach zurbanizowanych zwierząt domowych pozostaje poza właściwością ministra właściwego do spraw klimatu”. Stwierdzenie to, biorąc pod uwagę treść art. 13a ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej, RPO uważa za nieporozumienie.

W dalszej części ww. pisma stwierdzono, że „ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach reguluje głównie kwestie tzw. porządku komunalnego tj. postępowania z odpadami, nieczystościami ciekłymi, czy utrzymania czystości i bezpieczeństwa w częściach wspólnych nieruchomości. A zatem celem tej ustawy jest utrzymanie porządku i higieny w przestrzeni publicznej. Określenie w tej ustawie obowiązków osób utrzymujących zwierzęta domowe na terenach/częściach prywatnych nieruchomości w sposób nieuprawniony wkraczałoby poza cel tej ustawy”.

W ocenie Rzecznika ta argumentacja jest dyskusyjna. Taka ocena wynika z faktu, że ustawa z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach już teraz reguluje utrzymanie czystości i porządku na terenach prywatnych. Zgodnie z jej art. 1 ust. 1 reguluje obowiązki właścicieli nieruchomości w zakresie utrzymania czystości i porządku, nie zawężając tego do właścicieli nieruchomości „publicznych”. Przyjęcie zaprezentowanej interpretacji oznaczałoby, że z ustawy należałoby usunąć, jako wykraczające poza jej cel, choćby regulacje dotyczące obowiązku wyposażenia nieruchomości w pojemniki na odpady i utrzymywania zarówno ich, jak i miejsc gromadzenia odpadów w odpowiednim stanie sanitarnym; sposobu gromadzenia odpadów i nieczystości na terenie prywatnych nieruchomości; czy mycia i naprawy pojazdów samochodowych poza myjniami i zakładami naprawczymi. Dyskusyjność udzielonych wyjaśnień jest tym większa, że ustawa wprost wyposaża rady gmin w kompetencję do określania wymagań utrzymywania zwierząt gospodarskich na terenach wyłączonych z produkcji rolniczej, w tym także zakazu ich utrzymywania na określonych obszarach lub w poszczególnych nieruchomościach (art. 4 ust. 2 pkt 7). Według Rzecznika norma ta w sposób oczywisty ma zastosowanie przede wszystkim do nieruchomości „prywatnych”.

Z uwagi na fakt, że ustawa w jej aktualnym kształcie już reguluje obowiązki związane z utrzymywaniem zwierząt gospodarskich i (w odniesieniu do terenów publicznych) domowych, Rzecznik nie znajduje podstaw do uznania przedstawionego argumentu, jakoby rozszerzenie upoważnienia dla rad gmin w sugerowany sposób miało „godzić w prawa zwierząt”. Abstrahując od tego, że trudno a priori zakładać sprzeczność regulacji lokalnych przyjmowanych przez rady gmin z przepisami dotyczącymi dobrostanu zwierząt, stanowienie prawa lokalnego podlega nadzorowi wojewodów i kontroli sądowoadministracyjnej, które potencjalne niezgodności eliminują.

Rzecznik uznał odmowę zakomunikowaną przywołanym pismem za nieuzasadnioną. Nie przesądzając tego, czy podjęcie sugerowanej inicjatywy legislacyjnej powinno nastąpić, a tym bardziej jej konkretnego kształtu (wymaga to niewątpliwie prac analitycznych, obejmujących także ocenę potrzeb jednostek samorządu terytorialnego), Rzecznik uważa, że – z perspektywy ochrony wolności i praw jednostki – przedstawione zagadnienie należy poddać szczegółowemu badaniu. RPO zwrócił się z prośbą o polecenie przeprowadzenia takiej analizy i przedstawienie jej wyników.