wystąpienie do Członka Zarządu nadzorującego Pion Finansów i Realizacji Dochodów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie wstrzymywania wypłaty świadczeń z ubezpieczenia chorobowego kobietom w ciąży z dnia 2025-11-21.
wystąpienie do Członka Zarządu nadzorującego Pion Finansów i Realizacji Dochodów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie wstrzymywania wypłaty świadczeń z ubezpieczenia chorobowego kobietom w ciąży.
Rzecznik Praw Obywatelskich podziękował za spotkanie przedstawicieli Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z udziałem przedstawicielek Zespołu Praw Kobiet w ramach Inicjatywy „Nasz Rzecznik”, które odbyło się 23 września 2025 r. w siedzibie Biura Rzecznika Praw Obywatelskich. Spotkanie umożliwiło przedyskutowanie istotnych zagadnień dotyczących postępowań administracyjnych prowadzonych przez ZUS w celu weryfikacji prawidłowości podlegania ubezpieczeniom społecznym, w tym ubezpieczeniu chorobowemu w odniesieniu do kobiet w ciąży oraz matek w okresie bezpośrednio następującym po urodzeniu dziecka.
W toku rozmów wskazano, że szczególnie uciążliwym problemem jest wstrzymywanie wypłaty świadczeń na czas prowadzonego postępowania wyjaśniającego. Zwrócono uwagę, że kobiety w ciąży lub w okresie połogu nie dysponują zasobami ani możliwościami pozwalającymi na czynne uczestnictwo w postępowaniu dowodowym oraz korzystanie z dostępnych środków odwoławczych. Problematyka ta została przedstawiona w kontekście realiów planowania rodziny oraz w powiązaniu z konstytucyjną ochroną rodziny, macierzyństwa i rodzicielstwa. Przedstawiciele Zakładu zadeklarowali, że kierownikom jednostek organizacyjnych ZUS zostanie zwrócona uwaga na konieczność szczególnego uwzględniania sytuacji kobiet w ciąży i w okresie przypadającym po urodzeniu dziecka przy prowadzeniu postępowań.
Rzecznik zwrócił również uwagę na problem, który systematycznie pojawiał się w kierowanych do niego skargach, a także w sprawach opisanych w mediach i dotyczył wstrzymywania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłaty świadczeń z ubezpieczenia chorobowego kobietom w ciąży na czas kontroli podlegania ubezpieczeniom społecznym. Podane w artykułach przykłady przeczą utrwalonej w orzecznictwie tezie, że ciąża nie wyklucza podjęcia przez ubezpieczoną zatrudnienia, nawet jeśli wiąże się z wysoce prawdopodobnym ziszczeniem się ryzyka socjalnego i stanowi instrumentalne działanie ubezpieczonej nakierowane na uzyskanie zabezpieczenia społecznego.
Rzecznik podkreślił, że zawarcie umowy o pracę w okresie ciąży — nawet gdyby zasadniczym motywem było uzyskanie zasiłku macierzyńskiego — nie stanowiło czynu nagannego ani sprzecznego z prawem. Odmienne traktowanie ciężarnej pracownicy, oparte na założeniu próby obejścia prawa lub uzyskania nienależnych świadczeń, należało kwalifikować jako przejaw dyskryminacji. Rzecznik zaakcentował również, że obowiązujące regulacje dotyczące ochrony kobiet w ciąży znajdowały uzasadnienie nie tylko w art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, lecz także w normach prawa międzynarodowego. Skoro zasady konstytucyjne i standardy międzynarodowe nakładały obowiązek szczególnej ochrony kobiet w ciąży, to działania organów państwowych powinny odzwierciedlać postawę pronatalistyczną, a co najmniej wolną od elementów dyskryminacyjnych.
Rzecznik zwrócił także uwagę na standardy wynikające z art. 27 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka oraz art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którymi państwo uznawało prawo dziecka do odpowiedniego poziomu życia oraz obowiązek uwzględniania dobra rodziny w polityce społecznej i gospodarczej. Konstytucja zapewniała rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej lub społecznej szczególną pomoc władz publicznych, wykraczającą poza zwykłe formy wsparcia. Jednocześnie art. 71 ust. 2 Konstytucji RP przyznawał matce przed i po urodzeniu dziecka prawo do szczególnej pomocy władz publicznych. W ocenie Rzecznika, długotrwałe pozbawianie kobiet w ciąży i młodych matek źródeł utrzymania w wyniku wstrzymania wypłaty świadczeń na czas postępowania kontrolnego prowadziło do faktycznego ograniczenia tych gwarancji oraz naruszało standard ochrony praw dziecka.
W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się z prośbą o przedstawienie stanowiska w tej sprawie.
ZUS jest uprawniony do badania faktu zawarcia umowy o pracę i jej ważności. Umowa zawarta dla pozoru lub w celu obejścia prawa, nie rodzi skutków prawnych, także w sferze ubezpieczeń społecznych, co znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłaca zasiłki na bieżąco po stwierdzeniu uprawnień. Zasiłki te wypłaca się nie później jednak niż w ciągu 30 dni od dnia wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do ustalenia prawa do zasiłku. Przez wyjaśnienie ostatniej niezbędnej okoliczności należy rozumieć rozstrzygnięcie ostatniej kwestii koniecznej dla ustalenia uprawnień (braku uprawnień) wnioskodawcy. Wyjaśnienie ostatniej niezbędnej okoliczności oznacza zatem sytuację, w której Zakład będzie dysponował materiałem umożliwiającym prawidłowe zastosowanie przepisów prawa.
W związku z powyższym, w każdym przypadku, w którym ZUS poweźmie uzasadnione wątpliwości w przedmiocie istotnej okoliczności niezbędnej do ustalenia prawa do zasiłku, którą niewątpliwie jest okoliczność posiadania tytułu do ubezpieczenia chorobowego, będzie on uprawniony, a nawet zobowiązany do podjęcia działań w celu ich wyjaśnienia. Jednocześnie, wypłata świadczeń zasiłkowych de facto przed stwierdzeniem uprawnień do rzeczonych świadczeń byłaby działaniem niezgodnym z treścią przepisów prawa, m.in. ustawy zasiłkowej, które stanowią, iż świadczenia pieniężne na warunkach i w wysokości określonych ustawą zasiłkową przysługują osobom objętym ubezpieczeniem społecznym w razie choroby i macierzyństwa, a ich wypłata może mieć miejsce dopiero po stwierdzeniu przez Zakład uprawnień do tych świadczeń.
Kwestia podlegania bądź niepodlegania przez daną osobę ubezpieczeniom społecznym stanowi zagadnienie wstępne dla ustalenia prawa i wypłaty zasiłku w przypadku, gdy przed rozstrzygnięciem prawa do zasiłku zostanie przekazane do sądu odwołanie od decyzji o niepodleganiu ubezpieczeniom (lub decyzji określającej podstawę wymiaru zasiłku). Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, organ administracji publicznej zawiesza postępowanie, gdy rozpatrzenie sprawy i wydanie decyzji zależy od uprzedniego rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd.
Zakład jest związany wydaną decyzją o niepodleganiu ubezpieczeniu chorobowemu (lub w ogóle ubezpieczeniom społecznym) od chwili jej doręczenia lub ogłoszenia, dlatego też na jej podstawie ustalane jest prawo do zasiłku i wydawana decyzja dotycząca prawa do danego świadczenia.