wystąpienie do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie finansowania zadań „tożsamościowych” mniejszości z dnia 2025-11-21.
wystąpienie do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie finansowania zadań „tożsamościowych” mniejszości.
Rzecznik Praw Obywatelskich, realizując zadania niezależnego organu do spraw równego traktowania, z uwagą monitoruje sytuację mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym, a także podejmuje działania na rzecz właściwego zabezpieczenia ich praw. Jednym z kluczowych wyzwań, przed którymi stoją organizacje mniejszościowe, pozostaje model funkcjonowania życia kulturalnego tych społeczności.
Rzecznik zauważył, że prawo mniejszości narodowych, mniejszości etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym do zachowania i rozwoju własnej kultury wiąże się z pozytywnymi zobowiązaniami władz publicznych. Zobowiązania te obejmują ochronę oraz promowanie kultur, języków i tożsamości grup mniejszościowych. Artykuł 27 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych gwarantuje członkom mniejszości etnicznych, religijnych i językowych prawo do kultywowania własnej kultury, praktykowania religii i posługiwania się swoim językiem. Zbliżony kierunek przyjmuje art. 5 ust. 1 Konwencji Ramowej o ochronie mniejszości narodowych, który zobowiązuje państwa do tworzenia warunków niezbędnych dla zachowania tożsamości mniejszości, w tym religii, języka, tradycji i dziedzictwa kulturowego. Gwarancje te znajdują również odzwierciedlenie w prawie krajowym. Artykuł 35 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zapewnia obywatelom należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwijania własnego języka, zwyczajów, tradycji i kultury. Z przepisu tego wynika pozytywny obowiązek władz publicznych polegający na tworzeniu warunków umożliwiających pełną realizację tych praw. Obowiązek ten jest doprecyzowany w zapisach Ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, który zobowiązuje organy władzy publicznej do podejmowania działań na rzecz ochrony, zachowania i rozwoju tożsamości kulturowej mniejszości.
Obecny model funkcjonowania życia kulturalnego mniejszości w Polsce opiera się przede wszystkim na działalności organizacji pozarządowych. To one – w ujęciu rocznym – ubiegają się o dotacje podmiotowe i celowe na realizację zadań wskazanych w art. 18 ust. 2 pkt 1 oraz pkt 3-9 ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Model ten od lat spotyka się z krytyką strony mniejszościowej Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych, która wskazuje, że uniemożliwia on przygotowywanie długofalowych strategii oraz utrudnia zachowanie ciągłości działań.
Największym problemem jest dwunastomiesięczny cykl grantowy. Niepewność co do tego, czy – i w jakim zakresie – w kolejnym roku organizacje uzyskają wsparcie finansowe, utrudnia lub wręcz uniemożliwia inicjatywy kulturalne wymagające stałego finansowania, takie jak muzea, centra kultury, archiwa czy skanseny. Brak stabilności finansowej sprawia, że organizacje mniejszościowe nie są w stanie realizować działań służących rozwojowi kultury w sposób ciągły.
Problem ten był trwale identyfikowany w opinii Komitetu Doradczego do spraw Konwencji Ramowej o ochronie mniejszości narodowych, który rekomenduje odejście od modelu grantów rocznych i wprowadzenie cyklu wieloletniego finansowania. Zalecenia te znalazły odzwierciedlenie w rezolucji w sprawie wdrażania Konwencji Ramowej przez Polskę. Potrzeba wieloletniego finansowania działań kulturalnych mniejszości została również podkreślona w opiniach Komitetu Ekspertów Europejskiej Karty Języków Regionalnych lub Mniejszościowych, który wskazuje wprost, że brak stabilnego wsparcia zagraża rozwojowi języków i kultur mniejszości. Negatywne skutki niestabilności finansowej pogłębia niewielki – w porównaniu do inflacji i wzrostu płacy minimalnej – przyrost środków przeznaczanych z budżetu państwa na cele ochrony tożsamości kulturowej mniejszości.
Konsekwencje systemowe są poważne. Utrudnienia w realizacji projektów kulturalnych ograniczają prawo mniejszości do zachowania i rozwoju własnej kultury, prowadząc w dłuższej perspektywie do zanikania różnorodności kulturowej kraju. Inicjatywy kulturalne organizacji mniejszościowych są wynikiem wieloletniej pracy i zaangażowania ich członków, jednak rosnące koszty działalności, brak stabilnego finansowania oraz minimalny wzrost dotacji powodują, że dalsze prowadzenie działań staje się coraz trudniejsze.
Powyższe wskazuje na pilną potrzebę wprowadzenia stabilnych, wieloletnich mechanizmów finansowania działań kulturalnych mniejszości oraz systemowego rozwiązania w postaci publicznych instytucji kultury mniejszościowych. Podczas gdy kultura większościowa rozwija się w oparciu o sieć instytucji publicznych finansowanych ze środków państwowych i samorządowych, kultura mniejszości funkcjonuje głównie dzięki organizacjom pozarządowym, które nie posiadają porównywalnych zasobów organizacyjnych ani finansowych. Komitet Ekspertów wielokrotnie wskazywał potrzebę ustanowienia takich instytucji, apelując do władz o zapewnienie trwałej infrastruktury kultury mniejszości w trzech kolejnych opiniach.
W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji z prośbą o odniesienie się do przedstawionych zagadnień oraz wskazanie działań podejmowanych lub planowanych w celu zapewnienia odpowiednich warunków dla działalności ukierunkowanej na ochronę, zachowanie i rozwój kultury mniejszości, w szczególności poprzez jej stabilne finansowanie. Ponadto, Rzecznik zwrócił się z prośbą o rozważenie powołania zespołu do spraw instytucji kultury mniejszościowych w ramach Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych, którego zadaniem byłoby opracowanie modelu zapewnienia instytucjonalnego wsparcia dla organizacji działających na rzecz rozwoju i promowania tożsamości kulturowej mniejszości.
Corocznie odbywają się spotkania konsultacyjne, które umożliwiają szeroką dyskusję nad projektowanymi rozwiązaniami, w tym zgłaszanie uwag oraz wzajemne informowanie się o okolicznościach, które wpływają na sposób pracy – z jednej strony Ministerstwa, z drugiej zaś – podmiotów realizujących zadania publiczne. Takie robocze spotkania są okazją do przybliżenia stanowisk oraz wyjaśnienia wątpliwości pojawiających się na tym etapie prac. Końcowy projekt zasad postępowania zostaje wypracowany po przeanalizowaniu postulatów i uwag przedstawicieli mniejszości, przyjęciu ich w zakresie możliwym do uwzględnienia i wyjaśnieniu przyczyn nieuwzględnienia pozostałych postulatów. Dopiero w ten sposób przygotowany projekt jest opiniowany przez Komisję Wspólną Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych i po wprowadzeniu dalszych ewentualnych zmian, zatwierdzany przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Należy również podkreślić, że członkowie Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych, o których mowa w art. 24 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym rekomendują połowę ekspertów, którzy przedstawiają Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji propozycję zadań (wraz z wysokością dotacji) do realizacji.
W przekonaniu Sekretarza przyjęty w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji tryb postępowania zapewnia istotny i realny wpływ przedstawicieli mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym zarówno na tryb udzielania dotacji, jak i na warunki realizacji zadań publicznych.
Sekretarz podkreślił, że Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji realizuje model postępowania, w którym zadania o charakterze cyklicznym, które wpisały się w lokalny krajobraz kulturalny – co do zasady – uzyskują dotację na ich kontynuację w kolejnym roku.
W ocenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji środki publiczne przewidziane w części 43. budżetu państwa – wyznania religijne oraz mniejszości narodowe i etniczne należy postrzegać jako jedne z wielu dostępnych podmiotom realizującym zadania ze sfery działalności na rzecz mniejszości narodowych i etnicznych oraz języka regionalnego.
Sekretarz wskazał, że środki na realizację zadań wynikających z ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym są planowane w budżecie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w obrębie limitu wydatków określonego corocznie przez Ministra Finansów w ramach prac nad projektem ustawy budżetowej na dany rok. Mając świadomość potrzeb w tym obszarze, na wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji środki zapisane w ustawach budżetowych na realizację wspomnianych wyżej zadań były w trakcie roku budżetowego w sposób znaczący zwiększane.
Wysokość środków przewidzianych w części 43. budżetu państwa na realizację w 2026 r. zadań z obszaru mniejszości narodowych i etnicznych po raz pierwszy przekroczyła kwotę 25 000 tys. zł. Oznacza to dalszy wzrost tych środków w stosunku do ich wysokości w 2025 r., przy czym wg aktualnego stanu wysokość środków przyznanych przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w formie dotacji podmiotowych dla organizacji mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym jest wyższa o 25 proc. w stosunku do ich wysokości w 2025 r.
W ocenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji brak jest oczywistego związku pomiędzy wysokością płacy minimalnej a wysokością środków budżetowych przeznaczonych na realizację wymienionych celów, których dysponentem jest minister właściwy do spraw wyznań religijnych oraz mniejszości narodowych i etnicznych.
Odnosząc się do kwestii utworzenia zespołu ds. instytucji kultury mniejszości w ramach Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych, Sekretarz poinformował, że w ocenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji współczesne przemiany społeczno-kulturowe, takie jak deinstytucjonalizacja kultury, wzrost znaczenia oddolnych inicjatyw, zmiana wzorców uczestnictwa w kulturze oraz szersze ujmowanie kultury jako narzędzia budowania kapitału społecznego, wymagają dostosowania polityki kulturalnej do aktualnych realiów.
W tym kontekście instytucjonalizacja życia kulturalnego mniejszości narodowych i etnicznych oraz użytkowników języka regionalnego pozostaje zagadnieniem wymagającym dalszej, wieloaspektowej refleksji. Rezultaty prac funkcjonującego w przeszłości, w ramach Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych, Zespołu roboczego ds. powołania instytucji kultury wskazywały, że brak jest jednolitej, akceptowanej przez wszystkie strony koncepcji funkcjonowania takich placówek.
W przeszłości część przedstawicieli mniejszości narodowych i etnicznych wskazywało, że zasadne jest raczej wzmocnienie potencjału istniejących organizacji niż tworzenie nowych podmiotów w formie instytucji kultury. Sekretarz ocenił, że takie podejście mogłoby skuteczniej odpowiadać na potrzeby poszczególnych środowisk. Zapewnia ono większą elastyczność oraz sprzyja realnemu uczestnictwu mniejszości w kreowaniu działalności i realizowaniu w różnorakich formach działalności prowadzonej na rzecz ochrony, zachowania i rozwoju tożsamości kulturowej mniejszości narodowych i etnicznych albo zachowaniu i rozwoju języka regionalnego.
Sekretarz poinformował, że w grudniu 2025 r. odbyło się pierwsze posiedzenie Zespołu Komisji Wspólnej, do którego zadań ma należeć, między innymi, opracowanie projektu nowelizacji ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Sekretarz wyraził przekonanie, że w toku prac Zespołu zostaną przeprowadzone analizy w zakresie celowości ewentualnego powołania nowych instytucji kultury, których funkcjonowanie będzie ukierunkowane na prowadzenie działalności w obszarze mniejszości narodowych i etnicznych. Mając na uwadze, między innymi, znaczenie jakie przedstawiciele mniejszości oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym w Komisji Wspólnej przykładają do tego zagadnienia, do zespołu zostali powołani także przedstawiciele Ministrów: Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Finansów i Gospodarki.