wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie odszkodowania za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, które ma rozpoznać sędzia podległy prezesowi występującemu w charakterze strony z dnia 2026-01-15.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie odszkodowania za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie, które ma rozpoznać sędzia podległy prezesowi występującemu w charakterze strony.
W ocenie Rzecznika aktualny model właściwości sądu oraz reprezentacji Skarbu Państwa w postępowaniach za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie rodzi poważne wątpliwości z perspektywy bezstronności zewnętrznej sądu.
Rzecznik przypomniał, że problem ten był już przedmiotem wystąpienia generalnego z 18 stycznia 2023 r., w którym postulowano uczynienie Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa stałym reprezentantem Skarbu Państwa w sprawach z rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego. W odpowiedzi z 21 lutego 2023 r. Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny wskazał, że takie rozwiązanie prowadziłoby do istotnej zmiany systemowej roli Prokuratorii Generalnej, która obecnie pełni funkcję instytucjonalnego pełnomocnika Skarbu Państwa jedynie w określonych ustawowo kategoriach spraw. Rzecznik, analizując tę odpowiedź, przedstawił w kolejnym wystąpieniu z 10 lutego 2025 r. zrewidowane stanowisko oraz alternatywne propozycje rozwiązań legislacyjnych. Do dnia sporządzenia niniejszego wystąpienia odpowiedź na tę korespondencję nie została udzielona.
W ocenie Rzecznika przyjęcie stanowiska Ministerstwa Sprawiedliwości co do niemożności powierzenia Prokuratorii Generalnej funkcji stałego reprezentanta Skarbu Państwa w omawianych sprawach nie usuwa problemu systemowego, jakim jest postrzeganie bezstronności sądu orzekającego o odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za działania organów wymiaru sprawiedliwości. Rzecznik zwrócił uwagę, że obecne brzmienie art. 554 § 2b Kodeksu postępowania karnego, które wiąże reprezentację Skarbu Państwa z prezesami sądów, których działalność mogła stanowić źródło odpowiedzialności odszkodowawczej, może prowadzić do sytuacji, w której sąd orzeka w sprawie, w której jego własny organ administracyjny występuje jako statio fisci. Taki układ procesowy, zdaniem Rzecznika, może rodzić uzasadnione wrażenie braku bezstronności zewnętrznej, nawet jeśli bezstronność wewnętrzna sędziego nie jest faktycznie naruszona.
Rzecznik podkreślił, że standardy wynikające z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych wymagają, aby sąd nie tylko był bezstronny, lecz także aby był postrzegany jako bezstronny przez stronę postępowania i opinię publiczną. W tym kontekście obecne rozwiązania ustawowe mogą pozostawać w kolizji z prawem do rzetelnego procesu.
W wystąpieniu przedstawiono dwie możliwe ścieżki zmian legislacyjnych. Pierwsza polegałaby na skoncentrowaniu właściwości rzeczowej do rozpoznawania spraw z rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego w jednym wyspecjalizowanym sądzie, funkcjonującym na wzór Sądu Lustracyjnego jako wyodrębniony wydział Sądu Apelacyjnego w Warszawie. Zdaniem Rzecznika rozwiązanie to pozwoliłoby na obiektywizację procedury z perspektywy zewnętrznej, bez istotnego wpływu na tempo rozpoznawania spraw ani na obciążenie budżetowe, co potwierdzają przedstawione dane statystyczne.
Drugą propozycją jest zmiana modelu reprezentacji Skarbu Państwa poprzez nowelizację art. 554 § 2b Kodeksu postępowania karnego w taki sposób, aby statio fisci przestał być prezes sądu, a funkcję tę przejął Minister Sprawiedliwości, którego procesowym reprezentantem w tych postępowaniach mogłaby być Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa. W ocenie Rzecznika rozwiązanie to w mniejszym stopniu ingerowałoby w strukturę sądownictwa, a jednocześnie usuwałoby konflikt postrzegany na linii sąd – reprezentacja Skarbu Państwa.
W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o rozważenie zainicjowania prac legislacyjnych zmierzających do dostosowania postępowania odszkodowawczego z rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego do standardów bezstronności sądu, a także o poinformowanie o zajętym stanowisku wobec przedstawionych postulatów.