wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie potrzeby wzmocnienia gwarancji procesowych osób, którym przedstawiono zarzuty lub które niesłusznie oskarżono, poprzez doprecyzowanie momentu przejścia postępowania z fazy in rem do in personam z dnia 2026-01-19.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie potrzeby wzmocnienia gwarancji procesowych osób, którym przedstawiono zarzuty lub które niesłusznie oskarżono, poprzez doprecyzowanie momentu przejścia postępowania z fazy in rem do in personam.
Rzecznik przypomniał, że kwestie te były wcześniej przedmiotem kilku wystąpień generalnych. W odpowiedzi na ostatnie z nich, w piśmie z 3 lutego 2025 r., Ministerstwo Sprawiedliwości wskazało, że zwróciło się do Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego o analizę zgłoszonych postulatów, a ewentualna decyzja o rozpoczęciu prac legislacyjnych miała zależeć od opinii Komisji. Jednocześnie Rzecznik odnotował, że w projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 1600) uwzględniono jedynie postulat wydłużenia terminów przedawnienia roszczeń przysługujących z tytułu niesłusznego skazania, niesłusznego zastosowania środków zabezpieczających, niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania – z jednego roku do trzech lat.
Rzecznik wskazał, że mimo upływu niemal roku od deklaracji dotyczącej analizy postulatów odnoszących się do odszkodowania za niesłuszne postawienie zarzutów i niesłuszne oskarżenie, Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego nie przedstawiła dotychczas opinii, a zagadnienia podniesione w wystąpieniu generalnym z 27 stycznia 2025 r. nie zostały – według wiedzy Rzecznika – poddane merytorycznej ocenie. W tym kontekście Rzecznik ponownie zwrócił uwagę na potrzebę wzmocnienia gwarancji procesowych osób, wobec których formułowane są zarzuty, oraz zapewnienia efektywnych instrumentów kontroli decyzji procesowych i ich następstw.
Rzecznik podniósł, że w praktyce postępowania przygotowawczego istotne znaczenie ma możliwość weryfikacji prawidłowości kwalifikacji prawnej czynu zarzuconego podejrzanemu, zwłaszcza w kontekście stosowania środków zapobiegawczych. Zwrócił uwagę, że choć sąd – rozpoznając wniosek o tymczasowe aresztowanie, rozstrzygając o przedłużeniu określonych środków, a także kontrolując nieizolacyjne środki zapobiegawcze – dokonuje oceny przesłanek ich stosowania, to brak jest wyraźnej podstawy ustawowej nakazującej wprost ocenę trafności kwalifikacji prawnej przyjętej przez oskarżyciela publicznego. Rzecznik wskazał na utrwalone stanowisko orzecznicze Sądu Najwyższego, zgodnie z którym sąd, orzekając w postępowaniu przygotowawczym o tymczasowym aresztowaniu, jest zobowiązany do oceny trafności kwalifikacji prawnej czynu w kontekście ustawowych przesłanek aresztowania. W ocenie Rzecznika uzasadnia to rozważenie wprowadzenia przepisu, który wprost zobowiązywałby sąd – przy stosowaniu lub przedłużaniu środków zapobiegawczych oraz przy rozpoznawaniu zażaleń na takie środki – do badania prawidłowości kwalifikacji prawnej czynu zarzuconego podejrzanemu.
Rzecznik zwrócił również uwagę na problem zbyt późnego formalizowania statusu podejrzanego, w szczególności w sprawach, w których organy ścigania nie sięgają po środki zapobiegawcze. W ocenie Rzecznika praktyka „odkładania” momentu przedstawienia zarzutów może prowadzić do ograniczenia realnej możliwości korzystania z prawa do obrony w postępowaniu przygotowawczym, mimo że czynności podejmowane w sprawie bywają już ukierunkowane na konkretną osobę. Rzecznik zauważył, że status podejrzanego, choć wiąże się z dolegliwościami, daje jednocześnie istotne uprawnienia procesowe, w tym w zakresie dostępu do akt, możliwości składania wniosków dowodowych oraz udziału w czynnościach. W tym kontekście Rzecznik powiązał problem późnego przedstawiania zarzutów z szerszym zagadnieniem modelowym, wskazując na potrzebę refleksji nad kompleksową reformą postępowania przygotowawczego, w szczególności wobec dążeń do kontradyktoryjności postępowania sądowego, przy jednoczesnym utrzymywaniu inkwizycyjnych cech stadium przygotowawczego.
Kolejnym zagadnieniem wskazanym w wystąpieniu jest długotrwałe utrzymywanie zarzutów bez merytorycznego zakończenia postępowania, przy braku efektywnych mechanizmów wymuszających podjęcie decyzji kończącej postępowanie przygotowawcze. Rzecznik podkreślił uciążliwość wieloletniego pozostawania w statusie podejrzanego, w tym konsekwencje zawodowe i społeczne, a także ograniczoną skuteczność dostępnych instrumentów ochrony, w szczególności skargi na przewlekłość postępowania. Rzecznik wskazał, że obecny mechanizm zażaleniowy z art. 302 Kodeksu postępowania karnego nie zapewnia jednoznacznej i efektywnej kontroli zaniechań organów, zwłaszcza gdy brak jest formalnego rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosków strony zmierzających do merytorycznego zakończenia postępowania. Z tego względu Rzecznik przedstawił propozycje zmian obejmujące jednoznaczne objęcie zażaleniem także zaniechań polegających na braku wydania rozstrzygnięcia, a także rozważenie wprowadzenia sądowej kontroli długotrwałej bezczynności postępowania w fazie in personam, w tym poprzez możliwość wniesienia zażalenia do sądu po upływie określonego czasu bez podejmowania czynności procesowych.
Rzecznik podtrzymał również postulat rozszerzenia katalogu roszczeń odszkodowawczych w rozdziale 58 Kodeksu postępowania karnego tak, aby obejmował on przypadki niewątpliwie niesłusznego utrzymywania statusu podejrzanego oraz niewątpliwie niesłusznego oskarżenia, zwłaszcza gdy postępowanie kończy się umorzeniem lub uniewinnieniem. W ocenie Rzecznika ochrona przed niesłusznym zaangażowaniem w proces karny powinna obejmować zarówno instrumenty reagowania w toku postępowania, jak i realną możliwość dochodzenia kompensacji za szkody materialne i niematerialne. Rzecznik zwrócił uwagę, że poszerzenie zakresu roszczeń miałoby również znaczenie prewencyjne, sprzyjając większej ostrożności w formułowaniu i utrzymywaniu zarzutów.
W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o rozważenie potrzeby inicjowania prac legislacyjnych w zakresie wzmocnienia obowiązków sądu przy kontroli środków zapobiegawczych poprzez ocenę kwalifikacji prawnej czynu, doprecyzowania instrumentów zaskarżania zaniechań w postępowaniu przygotowawczym oraz ewentualnego wprowadzenia sądowej kontroli długotrwałej bezczynności w fazie in personam. Ponadto Rzecznik wniósł o przedstawienie stanowiska Ministerstwa co do potrzeby przeprowadzenia szerszej reformy modelu postępowania przygotowawczego w kierunku zapewnienia efektywnej realizacji prawa do obrony.