wystąpienie do Marszałek Senatu RP w sprawie ustawy z dnia 9 stycznia 2026 r. o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów (druk senacki nr 597) z dnia 2026-01-20.
wystąpienie do Marszałek Senatu RP w sprawie ustawy z dnia 9 stycznia 2026 r. o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów (druk senacki nr 597).
Rzecznik Praw Obywatelskich zaznaczył, że w przyjętej przez Sejm RP ustawie o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów, w zakresie w jakim reguluje ona problematykę odpowiedzialności dyscyplinarnej psychologów, dokonano znaczących zmian względem pierwotnie przedłożonego RPO do zaopiniowania projektu. Przepisy dotyczące odpowiedzialności dyscyplinarnej oraz postępowań w jej przedmiocie nie są już tak fragmentaryczne, a także uwzględniono szereg uwag RPO zawartych w dwóch poprzednich opiniach przedkładanych Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.
Rzecznik zauważył, że w obecnym brzmieniu przepisy ustawy o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów dotyczące problematyki odpowiedzialności dyscyplinarnej zostały zasadniczo oparte na regulacjach obowiązujących w odniesieniu do lekarzy na gruncie ustawy z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich (Dz. U. z 2021 r. poz. 1342).
Niemniej Rzecznik zwrócił uwagę na kilka problematycznych kwestii. Po pierwsze – zgodnie z art. 80 ust 1 ustawy sąd dyscyplinarny może uchylić postanowienie rzecznika dyscyplinarnego o odmowie wszczęcia postępowania wyjaśniającego lub jego umorzeniu i przekazać postępowanie do dalszego prowadzenia przez rzecznika dyscyplinarnego. Literalne odczytywanie tego zapisu prowadzi do konkluzji, że chodzi tu o tego samego rzecznika, który uprzednio odmówił wszczęcia postępowania lub je umorzył. W tym też kontekście, z uwagi na prawa jednostki oraz potencjalne zastrzeżenia co do bezstronności rzecznika lub rzetelności postępowania wyjaśniającego, zdaniem RPO wskazane jest umożliwienie sądowi dyscyplinarnemu w takiej sytuacji od razu, tak jak ma to miejsce w przypadku lekarzy na podstawie art. 69 ust. 1 pkt 2 ustawy o izbach lekarskich, przekazania postępowania do dalszego prowadzenia przez innego wskazanego okręgowego rzecznika odpowiedzialności zawodowej.
Po drugie – w kontekście niezależności sądów dyscyplinarnych i orzekających w nich sędziów wątpliwości RPO budzi art. 92 ustawy o zawodzie psychologa, zgodnie z którym członkowie sądów dyscyplinarnych „podlegają tylko przepisom prawa”. Rzecznik zwrócił uwagę, że takie sformułowanie obejmować może nie tylko ustawę i szerzej wszystkie przepisy prawa powszechnie obowiązującego, ale także i wewnętrznie obowiązujące regulacje przyjęte przez organy samorządu zawodowego psychologów, które mogą potencjalnie godzić w standardy wynikające z prawa powszechnie obowiązującego, dotyczącego np. praw procesowych jednostki.
Po trzecie – wątpliwość może budzić również art. 94 ust. 5 ustawy o zawodzie psychologa, zgodnie z którym kara dyscyplinarna nagany, kary pieniężnej oraz ograniczenia zakresu czynności w wykonywaniu zawodu pociąga za sobą utratę zarówno biernego, jak i czynnego prawa wyborczego do organów samorządu psychologów na okres 3 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia.
Po czwarte – zgodnie z art. 96 ust. 2 ustawy o izbach lekarskich „niedopuszczalne jest uwzględnienie kasacji na niekorzyść obwinionego wniesionej po upływie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia”. RPO wskazał, że tego typu gwarancji procesowej dla jednostki, której przypisano odpowiedzialność w ramach postępowania dyscyplinarnego, nie przewidziano w ustawie o zawodzie psychologa. Równocześnie jednak w sprawach nieuregulowanych w tejże ustawie do postępowania w przedmiocie odpowiedzialności dyscyplinarnej psychologów stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego (art. 124 ustawy o zawodzie psychologa), którego art. 524 § 3 przewiduje, że „niedopuszczalne jest uwzględnienie kasacji na niekorzyść oskarżonego wniesionej po upływie roku od daty uprawomocnienia się orzeczenia”.
RPO odniósł się do także do części ustawy, która dotyczy obszaru kompetencji oraz zasad wykonywania zawodu psychologa, tj. w szczególności do art. 23 ustawy, w którym wymienione zostały działania składające się na wykonywanie profesji psychologa.
Po pierwsze – Rzecznik zwrócił uwagę na istotną oraz niebezpieczną w skutkach sprzeczność uchwalonych przez Sejm przepisów. Projektodawcy z jednej strony bardzo dokładnie wskazują rodzaj interwencji, jakie podejmować może wyłącznie psycholog (np. diagnoza i opiniowanie psychologiczne). Jednocześnie jednak przedstawiciele innych zawodów również mogą realizować działania przypisane wprost psychologom. Warunkiem jest posiadanie kwalifikacji oraz kompetencji na podstawie innych przepisów. RPO wskazał na zasadność przywołanego unormowania. Równocześnie jednak dodał, że aktualnie nie istnieją powszechnie obowiązujące przepisy, które regulowałyby sposób uzyskiwania uprawnień we wskazanym zakresie. Na rynku szkoleniowym istnieją kursy składające się z licznych godzin bezpośrednio prowadzonych zajęć: wykładów, warsztatów, treningów interpersonalnych i superwizji. Dyplom interwenta kryzysowego można także uzyskać na podstawie szkolenia online zawierającego nagrane zajęcia. Podobnie sytuacja wygląda z bardzo popularnymi w ostatnich latach kursami czy studiami z zakresu psychotraumatologii. Część szkół wyższych przed przyjęciem na podobne szkolenie wymaga od kandydata legitymowania się wykształceniem psychologicznym lub lekarską specjalizacją z psychiatrii. Większość jednak placówek edukacyjnych przyjmuje na tego typu specjalistyczne szkolenia absolwentów wszystkich kierunków magisterskich, jednocześnie zaznaczając, że po ukończeniu szkolenia osoby te uzyskują uprawnienia do udzielania wsparcia osobom doświadczającym traumy. Najczęściej absolwenci podobnych studiów lub kursów są informowani, że uzyskują uprawnienia do udzielania wsparcia psychotraumatologicznego na podstawie numeru ewidencyjnego zawartego w Klasyfikacji zawodów i specjalności, publikowanej przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej na podstawie rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy (Dz.U. 2025 poz. 1534). Jak wskazał Rzecznik, ten akt prawny dokonuje prezentacji wykonywanego zawodu oraz jego opisu. Nie przedstawia on zasad uzyskiwania zawodu. W praktyce zatem, w oparciu o omawiane przepisy, jednocześnie wykorzystując treść art. 23 ust. 2 pkt 3 przyjętej przez Sejm RP ustawy, określone osoby będą mogły udzielać szeroko rozumianej pomocy psychologicznej bez względu na sposób uzyskania dyplomu, np. interwenta kryzysowego, psychotraumatologa lub specjalisty poradnictwa psychospołecznego i rodzinnego. Jak wskazano w ustawie: „Zastrzeżenie udzielania świadczeń psychologicznych, o których mowa w ust. 2 pkt 4, przez psychologa nie ogranicza prawa do podejmowania poszczególnych działań mieszczących się w zakresie udzielania pomocy psychologicznej przez osoby, które nie posiadają prawa wykonywania zawodu psychologa, jeżeli są one realizowane w związku z wykonywaniem zadań określonych w odrębnych przepisach”. Jak podkreślił Rzecznik, wskazane odrębne przepisy niestety obecnie nie istnieją. Nie ma ani przepisów rangi ustawowej, ani stosownych aktów wykonawczych określających zasady uzyskania kwalifikacji oraz uprawnień do wykonywania zawodu przez osoby chcące udzielać pomocy psychologicznej, jednocześnie nie będąc absolwentami psychologii. Aktualnie jedynie spis zawodów, stanowiący załącznik ministerialnego rozporządzenia, podawany jest jako przykład ukazujący formalną bazę posiadania kwalifikacji. Stan ten jednak umożliwia prowadzenie szkoleń, które nie tylko wprowadzają w błąd osoby biorące w nich udział, wskazując na rzekomo posiadane kompetencje, np. terapeutyczne. Jednocześnie, jak wskazał RPO, mamy sytuację, która osobom nie posiadającym rzetelnego wykształcenia pozwala na udzielanie szeroko rozumianych świadczeń psychologicznych, co stwarzać może realne ryzyko doświadczenia szkody przez osoby biorące w nich udział.
Po drugie – przyjęta przez Sejm RP ustawa nie niweluje niebezpieczeństwa udzielania świadczeń psychologicznych przez osoby jedynie pozornie posiadające umiejętności ich udzielania. Owszem, przepisy karne zakazują posługiwania się tytułem psychologa bez posiadania stosownego wykształcenia. Istnieją również unormowania wprowadzające sankcje za bezprawne udzielanie świadczeń psychologicznych. W praktyce jednak przepis ten bez trudu można obejść, otwierając gabinet świadczeń terapeutycznych po ukończeniu określonego szkolenia online, przy jednoczesnym powołaniu się na treść rozporządzenia nadającego numer określonej profesji, której istotą jest udzielanie wsparcia w kryzysie.
Po trzecie – przedstawione powyżej uwagi należy zdaniem RPO odnieść do toczącej się w Polsce aktualnie dyskusji dotyczącej zarówno udzielania wsparcia psychologicznego, jak i podejmowania działań psychoterapeutycznych. Zapewne liczni eksperci w zakresie ochrony zdrowia psychicznego potrafią dokonać rozróżnienia wskazanych tutaj aktywności. Dla obywateli działanie takie może być już niemożliwe. Trudno bowiem z perspektywy osoby doświadczającej, np. zaburzeń psychicznych w postaci depresji dostrzec, czy udzielana jest jej pomoc psychologiczna, czy też bierze już udział w psychoterapii. Czasem zdarzyć się może, że w pierwszej kolejności udzielana jest interwencja kryzysowa. Stan ten sprawia, że z poziomu relacji pacjent/klient – ekspert nie jest częstokroć możliwe nazwanie przez osobę, której udzielane są świadczenia, formy otrzymywanej pomocy.
Po czwarte – w przepisach polskiego prawa od kilku lat istnieje, zapisana w art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. 2024 poz. 917), definicja psychoterapii. Równocześnie jednak ani w nadal obowiązującej ustawie z dnia 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów (Dz. U. z 2019 r. poz. 1026), ani w nowo proponowanych przepisach nie zdefiniowano terminu „pomoc psychologiczna”. Co prawda art. 23 ust. 2 pkt 4 ostatniego z wymienionych aktów wskazuje, na czym polega udzielanie pomocy psychologicznej, jednak istnienie tego przepisu w ocenie RPO wydaje się dalece niewystarczające. Liczne dyskusje ostatnich miesięcy oraz obserwacja rzeczywistości społecznej skłaniają do stwierdzenia, że działania w formie pomocy psychologicznej udzielane są częstokroć przez osoby nieposiadające wykształcenia psychologicznego. Według Rzecznika konieczne jest stworzenie jasnych i weryfikowalnych zasad podejmowania podobnych aktywności (ścieżka uzyskania kwalifikacji, forma podejmowanych działań oraz ich zakres). W pierwszej kolejności jednak, np. na poziomie przepisów wprowadzających do treści uchwalonej przez Sejm RP ustawy o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów, należy w sposób jednoznaczny zdefiniować, czym jest pomoc psychologiczna. Dzięki temu, podobnie jak ma to miejsce, np. w części krajów europejskich oraz w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych, możliwe stanie się rzetelne opisanie kompetencji posiadanych przez psychologów, psychoterapeutów oraz doradców psychologicznych (counsellor).