wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie potrzeby zapewnienia skutecznej ochrony prawa własności właścicieli nieruchomości obciążonych urządzeniami przesyłowymi z dnia 2026-02-02.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie potrzeby zapewnienia skutecznej ochrony prawa własności właścicieli nieruchomości obciążonych urządzeniami przesyłowymi.
Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił do Ministra Sprawiedliwości w sprawie sytuacji właścicieli nieruchomości, na których w przeszłości posadowiono urządzenia przesyłowe bez wydania decyzji administracyjnej ograniczającej prawo własności, a następnie – w oparciu o utrwaloną w orzecznictwie wykładnię art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – przyjmowano możliwość nabycia przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, jeszcze przed wejściem w życie przepisów o służebności przesyłu (tj. przed 3 sierpnia 2008 r.), służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu w drodze zasiedzenia. W ocenie Rzecznika, wykładnia ta – ugruntowana konsekwentną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego i powszechnie honorowana przez sądy powszechne – wymaga ponownej weryfikacji w świetle najnowszych rozstrzygnięć Trybunału Konstytucyjnego z 2 i 3 grudnia 2025 r. oraz wynikających z nich konsekwencji dla ochrony prawa własności.
Rzecznik wskazał, że przyjmowane w praktyce rozumienie przepisów Kodeksu cywilnego skutkuje nieproporcjonalnym ograniczeniem konstytucyjnie chronionego prawa własności, prowadząc w istocie do trwałego uszczuplenia uprawnień właścicielskich bez zapewnienia adekwatnej kompensacji. W ocenie Rzecznika, taki sposób stosowania prawa narusza standardy wynikające z art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, jak również standard ochrony własności przewidziany w art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Rzecznik podkreślił, że źródłem problemu nie jest pojedyncza decyzja ustawodawcy, lecz utrwalona „twórcza” wykładnia, która – odnoszona do dawnych stanów faktycznych – wywołuje efekt zbliżony do niedopuszczalnej retroakcji, posługuje się analogią dla wykreowania nowego typu ograniczenia prawa rzeczowego i w praktyce uprzywilejowuje przedsiębiorstwa przesyłowe kosztem właścicieli gruntów.
Rzecznik przypomniał, że przedstawiał podobne zastrzeżenia w licznych postępowaniach inicjowanych przed Trybunałem Konstytucyjnym w trybie kontroli konkretnej, jednak w wielu przypadkach postępowania były umarzane z przyczyn formalnych, co nie prowadziło do merytorycznego rozstrzygnięcia problemu. Rzecznik odwołał się także do sygnalizacji Trybunału z 2017 r., w której wskazano na brak przepisów intertemporalnych dotyczących stanów faktycznych korzystania z urządzeń przesyłowych usytuowanych na cudzym gruncie przed wprowadzeniem do polskiego systemu prawnego służebności przesyłu, oraz na wynikające stąd trudności z subsumpcją norm prawnych. Rzecznik zauważył, że mimo tej sygnalizacji ustawodawca nie usunął zidentyfikowanej luki, a niepewność prawna utrzymała się i nadal generuje liczne spory.
W wystąpieniu Rzecznik omówił znaczenie dwóch wyroków Trybunału Konstytucyjnego z grudnia 2025 r. Wskazał, że w sprawie P 10/16 Trybunał zakwestionował konstytucyjność rozumienia art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego w takim zakresie, w jakim pozwalało ono na nabycie – przed 3 sierpnia 2008 r. – służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu w sytuacji braku decyzji administracyjnej ograniczającej prawa właściciela. Jednocześnie Rzecznik zwrócił uwagę na wyrok z 3 grudnia 2025 r. w sprawie SK 17/18, w którym Trybunał odniósł się do problemu braku podstawy do wznowienia postępowania w razie wydania przez Trybunał wyroku o charakterze interpretacyjnym, co ma kluczowe znaczenie dla możliwości uzyskania realnej ochrony przez osoby, których sprawy zostały już prawomocnie zakończone.
Rzecznik podkreślił jednak, że same rozstrzygnięcia Trybunału – jako wyroki o charakterze interpretacyjnym (zakresowym) – nie tworzą w obecnych realiach sytuacji prawnej zapewniającej skuteczną i przewidywalną ochronę praw majątkowych obywateli. Rzecznik wskazał na brak publikacji obu wyroków w Dzienniku Ustaw, co może w praktyce rodzić spory co do ich bezpośredniej skuteczności. Zauważył również, że w składach orzekających uczestniczyły osoby, których status sędziowski jest kwestionowany, co – w ocenie Rzecznika – dodatkowo osłabia pewność co do normatywnego związania organów stosujących prawo treścią tych rozstrzygnięć. Na tym tle Rzecznik przywołał również wnioski wynikające z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej odnoszące się do spełniania standardów niezawisłości i bezstronności.
Rzecznik zwrócił uwagę, że nawet abstrahując od aktualnych sporów instytucjonalnych, w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalono pogląd, iż wyroki interpretacyjne lub zakresowe Trybunału Konstytucyjnego nie zawsze stanowią podstawę do wznowienia postępowania cywilnego. W konsekwencji nie istnieją gwarancje, że osoby poszukujące ochrony prawa własności uzyskają ją w drodze skargi o wznowienie postępowania, a ryzyko odrzucenia takich skarg jako niedopuszczalnych pozostaje realne. Rzecznik zauważył, że stan ten przekłada się zarówno na sprawy już prawomocnie zakończone, jak i na sprawy w toku, w których nadal podnoszona jest koncepcja zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu sprzed 3 sierpnia 2008 r., a do Biura Rzecznika w dalszym ciągu wpływają wnioski obywateli skarżących się na naruszenie ich praw majątkowych.
W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości o zajęcie stanowiska w przedstawionych kwestiach, w tym o rozważenie działań, które pozwoliłyby zapewnić spójne i skuteczne mechanizmy ochrony konstytucyjnych praw majątkowych właścicieli nieruchomości oraz ograniczyć skalę sporów wynikających z historycznych zaszłości związanych z lokalizacją urządzeń przesyłowych na cudzych gruntach.