wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie praktyki organów stosowania przepisów przewidujących możliwość odstąpienia od sporządzenia uzasadnienia postanowienia o umorzeniu dochodzenia z dnia 2026-03-12.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie praktyki organów stosowania przepisów przewidujących możliwość odstąpienia od sporządzenia uzasadnienia postanowienia o umorzeniu dochodzenia.
Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości w sprawie praktyki stosowania art. 325e § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, który przewiduje możliwość odstąpienia od sporządzenia uzasadnienia postanowienia o umorzeniu dochodzenia. Do Biura Rzecznika napływają bowiem sygnały wskazujące, że przewidziana w tym przepisie możliwość odstąpienia od sporządzenia uzasadnienia w praktyce stała się regułą działania organów prowadzących postępowania przygotowawcze.
Rzecznik podkreślił, że rozwiązanie to zostało wprowadzone w celu uproszczenia i przyspieszenia postępowania przygotowawczego prowadzonego w formie dochodzenia, które co do zasady dotyczy spraw o mniejszej wadze. W praktyce jednak brak uzasadnienia decyzji o umorzeniu dochodzenia powoduje istotne trudności dla podmiotów uprawnionych do jej zaskarżenia, w szczególności pokrzywdzonych oraz organizacji społecznych zawiadamiających o możliwości popełnienia przestępstwa. Brak informacji o motywach rozstrzygnięcia utrudnia bowiem sformułowanie zarzutów w środku odwoławczym oraz osłabia realną możliwość skutecznej kontroli decyzji organów ścigania.
Rzecznik przypomniał, że problematyka konstytucyjności art. 325e § 1 Kodeksu postępowania karnego była przedmiotem analizy Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z dnia 25 marca 2014 r. (sygn. akt SK 25/13). Trybunał uznał, że przepis ten jest zgodny z art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i nie narusza prawa do sądu, wskazując jednocześnie, że brak obowiązku sporządzenia uzasadnienia nie oznacza całkowitego zwolnienia organu z obowiązku ujawnienia motywów rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu orzeczenia Trybunał podkreślił, że w wielu sytuacjach sporządzenie uzasadnienia jest wręcz pożądane, ponieważ pozwala ujawnić tok rozumowania organu i wzmacnia zaufanie obywateli do państwa oraz stanowionego przez nie prawa.
Rzecznik zauważył, że zasadniczy problem nie dotyczy samego kształtu regulacji ustawowej, lecz sposobu jej stosowania. W praktyce dochodzi bowiem do swoistego „automatyzmu” w odstępowaniu od sporządzania uzasadnienia postanowień o umorzeniu dochodzenia. W konsekwencji osoba wnosząca zażalenie zmuszona jest rekonstruować możliwe motywy rozstrzygnięcia na podstawie akt sprawy, co w szczególności w przypadku profesjonalnych pełnomocników wiąże się z ryzykiem nietrafnego sformułowania zarzutów procesowych.
Rzecznik zwrócił również uwagę, że brak uzasadnienia decyzji procesowej utrudnia kontrolę odwoławczą sądowi rozpoznającemu zażalenie. W takich sytuacjach sąd nie tyle dokonuje kontroli prawidłowości decyzji organu prowadzącego dochodzenie, ile w praktyce samodzielnie odtwarza stan faktyczny sprawy i rekonstruuje motywy rozstrzygnięcia, co prowadzi do przesunięcia części obowiązków organów ścigania na sąd.
Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego ustawodawca wprowadził do art. 325e § 1 Kodeksu postępowania karnego możliwość zawnioskowania przez podmiot uprawniony do wniesienia zażalenia o ustne podanie motywów rozstrzygnięcia. Rzecznik zauważył jednak, że obowiązujące przepisy nie określają trybu ani formy przekazania takich informacji. Brakuje w szczególności regulacji dotyczących sposobu dokumentowania tej czynności procesowej, zakresu informacji, jakie powinny zostać przekazane stronie, a także terminów, w jakich czynność ta powinna zostać dokonana.
W ocenie Rzecznika doprecyzowanie tych kwestii mogłoby znacząco zwiększyć gwarancje procesowe uczestników postępowania przygotowawczego, przy jednoczesnym zachowaniu celu regulacji, jakim jest uproszczenie i przyspieszenie dochodzenia. Rzecznik wskazał, że celowe byłoby określenie w akcie wykonawczym m.in. dopuszczalnych form przekazywania ustnych motywów rozstrzygnięcia, sposobu dokumentowania tej czynności, minimalnego zakresu informacji, jakie powinny zostać przekazane stronie, oraz zasad składania wniosku o podanie motywów rozstrzygnięcia.
Jednocześnie Rzecznik uznał, że wprowadzenie ustawowego obowiązku sporządzania pisemnych uzasadnień postanowień o umorzeniu dochodzenia nie wydaje się rozwiązaniem optymalnym. Taki obowiązek mógłby bowiem prowadzić do powstawania lakonicznych i schematycznych uzasadnień, które w niewielkim stopniu przyczyniałyby się do rzeczywistego wyjaśnienia motywów rozstrzygnięcia.
W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o dokonanie analizy wskazanych problemów oraz rozważenie zainicjowania zmian legislacyjnych w Kodeksie postępowania karnego.
W opinii Ministerstwa obowiązujące regulacje celowo zmierzają do odformalizowania postępowania przygotowawczego w sprawach o mniejszym ciężarze gatunkowym. Jak wynika zarówno z treści przepisu, jak i orzecznictwa TK, brak obowiązku sporządzania uzasadnień postanowień stanowi świadomy element upraszczania procedury, który ma służyć jej sprawności i efektywności. Wprowadzenie szczegółowych wymogów dotyczących formy, treści i dokumentowania ustnych motywów rozstrzygnięcia prowadziłoby w istocie do ponownego sformalizowania tej instytucji, wbrew intencjom ustawodawcy. Należy przy tym wyraźnie odróżnić „najważniejsze powody rozstrzygnięcia” od pełnego uzasadnienia, gdyż ich funkcją jest jedynie poinformowanie strony o podstawach decyzji, a nie zastępowanie uzasadnienia w rozumieniu przepisów k.p.k.
Resort nie podzielił również argumentu RPO, że brak szczegółowych regulacji ogranicza gwarancje procesowe stron. Strony zachowują prawo do wniesienia zażalenia oraz do zapoznania się z aktami sprawy, co umożliwia skuteczną kontrolę decyzji procesowych. Dodatkowo decyzje te podlegają nadzorowi prokuratora oraz kontroli sądowej.
Zdaniem Ministerstwa proponowane przez Rzecznika rozwiązania nie zwiększyłyby realnie ochrony praw stron, natomiast nakładałyby dodatkowe obowiązki formalne na organy dochodzeniowe, co mogłoby negatywnie wpłynąć na sprawność postępowań.
W konsekwencji brak jest podstaw do podejmowania prac legislacyjnych w postulowanym zakresie.