wystąpienie do Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw (UD315) wraz uzasadnieniem i oceną skutków regulacji z dnia 2026-04-20.
wystąpienie do Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw (UD315) wraz uzasadnieniem i oceną skutków regulacji.
Rzecznik Praw Obywatelskich podkreślił, że niniejszy projekt – co do zasady – zasługuje na aprobatę. Jednocześnie zwrócił uwagę, że proponowane rozwiązania legislacyjne zmierzają w kierunkach postulowanych przez niego, ale poza obszarem nowelizacji nadal pozostają istotne kwestie podnoszone we wcześniejszych wystąpieniach RPO.
Zdaniem Rzecznika do opiniowanego projektu ustawy nie zostały załączone projekty rozporządzeń wykonawczych, w tym dotyczących streetworkingu bezdomności, poradnictwa specjalistycznego, interwencji kryzysowej czy miejsc schronienia dla osób w kryzysie bezdomności. Z oceny skutków regulacji wynika, iż powyższe działania mają stanowić zadania własne gminy o charakterze obowiązkowym w gminach powyżej 50 tys. mieszkańców, jak również o charakterze fakultatywnym w gminach poniżej 50 tys. mieszkańców, dlatego kwestia ta wymaga jednoznacznego dookreślenia.
Z kolei w art. 19 znajduje się pkt 2a) przewidujący podejmowanie działań mających na celu zapewnienie dzieciom i młodzieży skierowanym decyzją sądu do domu pomocy społecznej czy specjalnego ośrodka wychowawczego, powrotu do rodziny biologicznej, a gdy nie jest to możliwe poszukiwania miejsca w rodzinnej pieczy zastępczej oraz sporządzanie i realizację planu pomocy dziecku. Odnosząc się do powyższego, Rzecznik wskazał, że wyznaczany w ten sposób kierunek działań samorządu powiatowego jest właściwy, ale tak ogólne sformułowanie zadania może powodować problemy z jego realizacją.
Projekt przewiduje też zmianę w art. 22 ustawy o pomocy społecznej poprzez dodanie w pkt 9 i 9a) obowiązku prowadzenia przez wojewodę kontroli w „zakresie przestrzegania praw osób korzystających z usług”. Rzecznik zwrócił uwagę, że analogiczne kryterium obszaru podlegającego działaniom kontrolnym wojewody nie znalazło się jednak ani w dodawanym do art. 22 pkt 8b) ani też w pkt 8 ustawy obejmującymi kwestie nadzoru nad jakością usług. Ponadto w projekcie uzupełniono zadania wojewody o obowiązek prowadzenia rejestru domów dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży prowadzonych przez powiat lub na jego zlecenie (art. 22 pkt 4 ustawy). Nie wiadomo jednak, dlaczego wojewodowie nie zostali zobowiązani do prowadzenia rejestru ośrodków interwencji kryzysowej. W opinii RPO przygotowanie jednostek samorządu do reagowania na kryzysy jest nadal niewystarczające, a duża liczba powiatów nie prowadzi ośrodka interwencji kryzysowej.
Rzecznik Praw Obywatelskich wskazał dodatkowo, że poza zakresem nowelizacji pozostaje nadal szereg postulatów zmiany prawa sygnalizowanych już wcześniej. Zaliczyć do nich można: brak możliwości przedłużenia 3-miesięcznego okresu uprawniającego do korzystania z miejsc całodobowego schronienia w ośrodkach interwencji kryzysowej (art. 47 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej); treść art. 112a ustawy o pomocy społecznej, który w projektowanym brzmieniu nadal dopuszcza możliwość włączenia ośrodka interwencji kryzysowej w strukturę powiatowego centrum pomocy rodzinie; braku stosownego wyodrębnienia zawodu interwenta kryzysowego, określenia minimalnych kwalifikacji do wykonywania zawodu oraz ukształtowania stopni awansu zawodowego pracowników ośrodków interwencji kryzysowej.
Rzecznik z zadowoleniem przyjął próbę uwzględnienia możliwości korzystania przez osobę z niepełnosprawnością z mieszkań treningowych i wspomaganych niezależnie od zakresu wymaganego wsparcia. Jednak zwrócił uwagę na dużą ogólnikowość regulacji odnoszącej się do mieszkań wspomaganych. Projektowany ust. 11b art. 53 ustawy o pomocy społecznej mówi o tym, że: „Podstawą przyznania wsparcia w mieszkaniu wspomaganym jest decyzja i umowa najmu.” Projektodawca nie sprecyzował przedmiotu ani warunków najmu, nie wiadomo zatem czy intencją projektodawcy jest, aby przedmiotem najmu objęty był cały lokal czy tylko jego część. Wątpliwości rodzi także brak określenia szczególnych zasad najmu mieszkania wspomaganego, w tym przesłanek i trybu jego rozwiązania.
Za krok w dobrą stronę Rzecznik uznał zmiany odnośnie do zasad wnoszenia odpłatności za pobyt osób bliskich w domu pomocy społecznej oraz wyłączenia małoletnich zstępnych z kręgu osób obowiązanych do wnoszenia odpłatności. W opinii RPO jedynie sygnalizacyjnie wymaga wskazania, że wobec projektowanych zmian w art. 61 ustawy o pomocy społecznej, stosownej modyfikacji wymaga też art. 109 tej ustawy odnoszący się do obowiązku informacyjnego wobec organu ustalającego odpłatność.
W opiniowanej regulacji przewiduje się wykreślenie z treści art. 19 pkt 6 ustawy o pomocy społecznej określenia „dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie” w odniesieniu do domów pomocy społecznej, których wychowankom przysługuje pomoc pieniężna na usamodzielnienie oraz na kontynuowanie nauki. W opinii RPO analogicznej zmiany wymaga nieobjęty nowelizacją art. 88 ust. 1 ustawy. W opiniowanym projekcie ustawy nie przewiduje się również żadnych zmian w zakresie procesu usamodzielnienia wychowanków. Brak modyfikacji regulacji w tym zakresie Rzecznik ocenił krytycznie, mając na względzie, że procedowane są zmiany obejmujące proces usamodzielnienia wychowanków jednostek pieczy zastępczej (projekt ustawy o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw UD354).
RPO z satysfakcją odnotował uwzględnienie formułowanych w wystąpieniu generalnym postulatów i rekomendacji obejmujących potrzebę zmian w zakresie procedury kwalifikacji do Klubów „Senior+”. Jednocześnie stwierdził, że uproszczenie w procedurze kwalifikacji do usług w klubie samopomocy nie stanowi pełnej realizacji zgłoszonych przez niego postulatów w przedmiotowej sprawie. Wobec powyższego RPO stwierdził, że pożądanym kierunkiem byłaby rezygnacja z wymogu zaświadczenia lekarskiego potwierdzającego zasadność skierowania do skorzystania z usług Klubu „Senior+” przez zmianę brzmienia projektowanego art. 106 ust. 4a ustawy i kierowania do Klubu „Senior+” wyłącznie na podstawie wniosku osoby zainteresowanej
Na koniec Rzecznik przedstawił też uwagi dodatkowe, dodając, że system świadczeń adresowanych do osób i rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej i materialnej powinien stanowić realną osłonę socjalną dla potrzebujących oraz zagrożonych ubóstwem. Dlatego też określone w przepisach ustawy o pomocy społecznej mechanizmy, tryby i terminy weryfikacji zarówno kryteriów dochodowych jak i wysokości świadczeń wymagają przeglądu i odpowiedniej ich modyfikacji. Zdaniem RPO niezwykle ważnym aspektem są również rosnące koszty odpłatności za usługi opiekuńcze w związku z uzyskaniem świadczenia wspierającego przez osoby z niepełnosprawnością wymagające wzmożonego wsparcia. Z perspektywy Rzecznika kluczowy jest również planowany okres vacatio legis, projekt przewiduje dwumiesięczny okres wejścia w życie zmian w ustawie o RPO (art. 49 projektowanej ustawy). Oprócz tego Rzecznik wskazał, że w budżecie RPO na rok 2026 r. nie uwzględniono wydatków związanych z realizacją wskazanych powyżej kompetencji. Powyższa kwestia nie została poddana analizie w ramach oceny skutków regulacji.
Z uwagi na wagę opiniowanego projektu Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że będzie monitorował przebieg prac legislacyjnych i nie wykluczył dalszego formułowania uwag do procedowanych regulacji.