Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

wystąpienie do Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie nowych zasad przyznawania świadczeń w przypadku zbiegu prawa do emerytury lub renty z prawem do renty rodzinnej po zmarłym małżonku.

Do Rzecznika Praw Obywatelskich wpływają liczne skargi dotyczące nowych zasad wypłaty świadczeń w przypadku zbiegu świadczeń emerytalno-rentowych w ramach tzw. renty wdowiej. W opinii RPO jest to zagadnienie wymagające pogłębionej analizy oraz rozważenia podjęcia stosownych działań w szczególności w zakresie wliczania dodatku pielęgnacyjnego, jako świadczenia adresowanego do osób z niepełnosprawnościami, do limitu trzykrotności kwoty najniższej emerytury (art. 85 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) oraz braku wyłączenia tzw. renty wdowiej na gruncie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Nowe przepisy weszły w życie z dniem 1 stycznia 2025 r. i zostały wprowadzone na mocy ustawy z 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw. Celem przyjętej nowelizacji było w szczególności ograniczenie negatywnych skutków ekonomicznych, jakie dla emerytów i rencistów powoduje śmierć współmałżonka, a tym samym zwiększenie możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych oraz przeciwdziałanie pogorszeniu ich sytuacji bytowej. Wprowadzone rozwiązania prawne miały pozwolić na częściowe uwzględnienie istniejącej pomiędzy małżonkami szczególnej relacji ekonomicznej oraz złagodzenie skutków jej ustania wskutek śmierci jednego z małżonków.

Rzecznik wskazał, że zgodnie z art. 95a ust. 1 ustawy emerytalnej, osobie uprawnionej do renty rodzinnej, emerytury, emerytury rolniczej, emerytury z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, emerytury wojskowej, emerytury policyjnej, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, emerytury pomostowej, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, renty z tytułu niezdolności do pracy, renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, renty rolniczej szkoleniowej, renty z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, wojskowej renty inwalidzkiej albo policyjnej renty inwalidzkiej wypłaca się, zależnie od jej wyboru: przysługującą rentę rodzinną oraz 15 % emerytury (...) albo przysługującą emeryturę (...) oraz 15 % renty rodzinnej.

Zgodnie z art. 95a ust. 2 ustawy emerytalnej, osoba uprawniona ma prawo do wypłaty świadczeń w przypadku: osiągnięcia wieku emerytalnego określonego w art. 24 ust. 1; pozostawania we wspólności małżeńskiej do dnia śmierci małżonka; nabycia prawa do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nie wcześniej niż 5 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego określonego w art. 24 ust. 1. Wypłata świadczeń na zasadach określonych w ust. 1 ustaje z dniem poprzedzającym dzień zawarcia nowego związku małżeńskiego przez osobę uprawnioną (art. 95a ust. 3). Wysokość sumy świadczeń, o których mowa w ust. 1, nie może przekroczyć trzykrotności kwoty najniższej emerytury (art. 95a ust. 4). W przypadku przekroczenia wskazanego progu świadczenia ulegają odpowiedniemu pomniejszeniu do wysokości odpowiadającej temu limitowi.

Dodatek pielęgnacyjny, o którym mowa w art. 75 ustawy emerytalnej, przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli została ona uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia. Wysokość dodatku pielęgnacyjnego wynosi obecnie (od 1 marca 2026 r.) – 366,68 zł miesięcznie, przy czym kwota ta podlega podwyższeniu z zastosowaniem wskaźnika waloryzacji emerytur i rent od miesiąca, w którym przeprowadzana jest waloryzacja. Z kolei świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, uregulowane w ustawie z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, przysługuje osobom, które ukończyły 18 lat i których niezdolność do samodzielnej egzystencji została stwierdzona orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji albo orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji bądź orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym i niezdolności do samodzielnej egzystencji lub orzeczeniem o całkowitej niezdolności do służby i niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę, że spełnienie ustawowych przesłanek nabycia prawa do tzw. renty wdowiej nie jest tożsame z możliwością jej faktycznego pobierania w pełnym zakresie. Przekroczenie ustawowo określonego limitu łącznej kwoty świadczeń, w szczególności w związku z pobieraniem świadczeń dedykowanych osobom z niepełnosprawnościami, może bowiem skutkować zarówno odmową ustalenia prawa do tego świadczenia, jak i odpowiednim obniżeniem wysokości świadczeń przysługujących w zbiegu. Jednocześnie przyznanie tzw. renty wdowiej może skutkować odmową, obniżeniem bądź całkowitym wstrzymaniem wypłaty świadczenia uzupełniającego z tytułu niezdolności do samodzielnej egzystencji. Z napływających do RPO skarg wynika, że obowiązujące regulacje prowadzą w praktyce do sytuacji, w której osoby znajdujące się w szczególnie trudnym położeniu życiowym i niezdolne do samodzielnej egzystencji oraz dotknięte utratą współmałżonka, nie uzyskują realnego wsparcia finansowego. W konsekwencji przyznanie tzw. renty wdowiej prowadzi w wielu przypadkach do sytuacji, w której świadczenie uzupełniające traci swój realny wymiar ekonomiczny, stając się świadczeniem nieprzekładającym się na faktyczną poprawę sytuacji materialnej osób uprawnionych. Zdaniem Rzecznika istnieje uzasadniona potrzeba przeprowadzenia pogłębionej analizy prawnej oraz rozważenia podjęcia stosownych działań legislacyjnych, mających na celu skuteczną ochronę praw osób z niepełnosprawnościami.

Mając na uwadze powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z prośbą o zajęcie stanowiska w przedmiocie zarzutów wskazanych w skargach.