Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie propozycji wprowadzenia mechanizmu selekcji prywatnych aktów oskarżenia i przyznania sądowi uprawnienia do merytorycznej kontroli zasadności skargi prywatnej przed doręczeniem aktu oskarżenia.

Rzecznik Praw Obywatelskich odniósł się do przedstawionej przez Ministerstwo Sprawiedliwości oceny mówiącej o tym, że wprowadzenie merytorycznej kontroli prywatnego aktu oskarżenia przed jego doręczeniem osobie wskazanej jako oskarżona będzie prowadziło do ograniczenia prawa do obrony (art. 6 k.p.k.). Zdaniem RPO w analizie dokonanej przez MS pominięta została kwestia „skierowania oskarżenia” przeciwko określonej osobie. Nie jest możliwe nabycie statusu strony biernej w procesie karnym bez promulgacji tej decyzji procesowej. Poszukując analogii, Rzecznik odwołał się do uzyskania statusu podejrzanego (art. 71 § 1 k.p.k.). Osoba podejrzana staje się podejrzanym z chwilą „wydania” postanowienia o przedstawieniu zarzutów. Na czynność wydania składają się trzy elementy: sporządzenie postanowienia, ogłoszenie go (promulgacja) oraz przesłuchanie podejrzanego.

Rzecznik wskazał, że z perspektywy gwarancji procesowych oskarżonego w postępowaniu prywatnoskargowym kluczowym momentem jest doręczenie mu aktu oskarżenia (art. 338 § 1 i 1a k.p.k.), a nie fakt skierowania do sądu skargi oskarżycielskiej. W postępowaniu publicznoskargowym pierwszym momentem, kiedy osoba dowiaduje się o prowadzonym przeciwko niej postępowaniu karnym, jest – co do zasady – przedstawienie zarzutów przez organ prowadzący postępowanie. W postępowaniu prywatnoskargowym takim momentem jest natomiast doręczenie aktu oskarżenia. Oznacza to, że określona osoba nie może stać się oskarżonym w sytuacji, w której nie ma wiedzy o prowadzeniu przeciwko niej postępowania.

W ocenie Rzecznika nie można zgodzić się ze stwierdzeniem, że sąd będzie „rozpoznawał sprawę” na posiedzeniu niejawnym. RPO wskazał, że Ministerstwo Sprawiedliwości – pismem z dnia 29 kwietnia 2026 r. – niezasadnie utożsamia wstępną kontrolę merytoryczną prywatnego aktu oskarżenia z merytorycznym rozpoznaniem sprawy. Takie ujęcie problemu jest nieporozumieniem. Zaproponowany mechanizm kontroli skargi prywatnej nie będzie bowiem rozstrzygał o winie, sprawstwie ani odpowiedzialności karnej osoby wskazanej w skardze.

Rzecznik odniósł się także do kwestii ograniczenia możliwości wniesienia oskarżenia wzajemnego. Po pierwsze, można je wnieść do otwarcia przewodu sądowego (art. 497 § 1 k.p.k.), czyli do momentu przytoczenia przez oskarżyciela podstaw oskarżenia (art. 385 § 1 k.p.k.). Po drugie, oskarżenie wzajemne jest możliwe w sprawach o „czyn, pozostający w związku z czynem mu zarzucanym” (art. 497 § 1 k.p.k.). Celem zaproponowanego rozwiązania jest niedopuszczenie do sytuacji, w której osoba byłaby szykanowana czy nękana rozpoczynaniem oczywiście bezzasadnych postępowań karnych. Z perspektywy jednostki, wszystkie wskazane wyżej mechanizmy działają następczo – ex post – a nie prewencyjnie. Nie zapobiegają naruszeniom, a jedynie reagują na fakt ingerencji w sferę praw i wolności jednostki. Zdaniem RPO nie można tracić z pola widzenia, że sam fakt bycia oskarżonym w postępowaniu prywatnoskargowym wywiera wpływ na życie obywatela wszędzie tam, gdzie podstawą podjęcia się określonego zajęcia jest złożenie oświadczenia, że nie toczy się przeciwko danej osobie postępowanie karne, np. podjęcie aplikacji radcowskiej czy aplikacji adwokackiej.

Ponadto Rzecznik wskazał, że stanowisko Ministerstwa Sprawiedliwości dotyczące zasady ne bis in idem i prawomocności rozstrzygnięć wydawanych w postępowaniu w fazie in rem nie zostało rozwinięte, co powoduje, że trudno jest się do niego odnieść. RPO dodał, że rozstrzygnięcia wydawane w fazie in rem również zyskują przymiot prawomocności materialnej, czego przykładem jest tzw. konsumpcja skargi publicznej w sytuacji umorzenia postępowania in rem na podstawie art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k.10. Zdaniem Rzecznika trudno jest się także ustosunkować do stwierdzenia, iż proponowane rozwiązanie zaburzyłoby systematykę rozdziału 40 k.p.k., bowiem – jak to zostało wcześniej wskazane – nie chodzi o merytoryczne rozpoznanie sprawy w formie rozstrzygania o winie, ale o merytoryczną kontrolę skargi oskarżyciela prywatnego.

Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o ponowne dokonanie analizy wskazanych problemów i poinformowanie o stanowisku zajętym w przedstawionej materii.