wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie dotyczącej reprezentacji osób niebędących stroną w postępowaniu karnym z dnia 2026-07-09.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie dotyczącej reprezentacji osób niebędących stroną w postępowaniu karnym.
Przedmiotem zainteresowania Rzecznik Praw Obywatelskich pozostają kwestie związane z reprezentacją osób niebędących stroną w postępowaniu karnym, w szczególności w zakresie postępowania w sprawach o wykroczenia. W opinii RPO profesjonalny pełnomocnik jest gwarantem ochrony praw tychże uczestników przede wszystkim na trzech szczeblach tj.: fachowa pomoc, wiedza i doświadczenie; obiektywna, racjonalna pomoc prawna pozbawiona aspektów emocjonalnych; dostęp do pomocy psychicznej w osobie pełnomocnika dla mandanta w toku postępowania.
Rzecznik Praw Obywatelskich wskazała, że prawo do pełnomocnika osoby niebędącej stroną zostało zróżnicowane w zależności od rodzaju procedury penalnej i najszerszy zakres przewidziany został w postępowaniu karnym i odpowiednio karnoskarbowym. Bowiem zgodnie z art. 87 § 2 k.p.k. osoba niebędąca stroną może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Na gruncie odesłania w art. 122 § 1 pkt 1 k.k.s, rozwiązanie to jest zaadaptowane w postępowaniu karnoskarbowym. Znacznie węziej zostało uregulowane prawo do pełnomocnika osoby niebędącej stroną w postępowaniu toczącym się z udziałem nieletnich, jako że stosownie do art. 41 § 1 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, tylko pokrzywdzony, który nie jest w tym postępowaniu stroną, może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymaga tego jego interes w toczącym się postępowaniu, zaś sąd rodzinny może odmówić dopuszczenia go do udziału, jeżeli uzna, że nie wymaga tego obrona interesu pokrzywdzonego.
Nieco inaczej sytuacja ta kształtuje się na poziomie postępowania w sprawach o wykroczenia. Stosownie do brzmienia art. 30 § 1 k.p.s.w., pełnomocnika ustanowić może wyłącznie pokrzywdzony i oskarżyciel posiłkowy, zaś w postępowaniu o niesłuszne ukaranie i zatrzymanie, także żądający odszkodowania. W postępowaniu w sprawach o wykroczenia nie stosuje się bowiem art. 87 § 2 k.p.k., a więc osoby niebędące stroną, nie posiadają legitymacji do ustanowienia pełnomocnika, nawet gdy wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu.
Szczególnej ochrony interesów procesowych może wymagać sytuacja prawna osoby, która złożyła zawiadomienie o popełnieniu wykroczenia, nie będąc jednocześnie pokrzywdzonym. Obecnie wniesienie zażalenia przez tę osobę jest możliwe, pod warunkiem, że nie złożyła samodzielnie wniosku o ukaranie. Niezrozumiałe aksjologicznie pozostaje, iż niezależnie od wagi i społecznej szkodliwości wykroczeń, szereg istotnych gwarancji procesowych, równolegle stosowanych w procedurze karnej, zostało wyłączonych w k.p.s.w. z możliwości skorzystania ze wsparcia fachowego pełnomocnika. To wyłączenie jest bowiem generalne, gdyż nie dotyczy odmowy udziału pełnomocnika w czynności, ale braku reprezentacji interesu procesowego osoby niebędącej stroną in genere w toku postępowania wykroczeniowego, poza samym pokrzywdzonym i oskarżycielem posiłkowym. W związku z tym RPO uznała za zasadny postulat, aby art. 30 § 1 k.p.s.w. przyjął brzmienie uwzględniające całokształt uprawnień osób niebędących stroną w postępowaniu w sprawach o wykroczenia, choćby na kształt unormowania zawartego w art. 87 § 2 k.p.k., uwzględniwszy okoliczność, że osoba ta może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu, co pozwoli na wypełnienie obecnej luki prawnej w zakresie sporządzania środka odwoławczego w postępowaniu wykroczeniowym.
Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o dokonanie analizy wskazanych w wystąpieniu problemów i rozważenie zainicjowania stosownych działań legislacyjnych. Jednocześnie wyraził wdzięczność za udzielenie informacji o stanowisku zajętym w tej materii.